Thông tin chính xác về chủ quyền biển đảo và biên giới nằm ở năm nhóm nguồn: phát ngôn và tài liệu của Bộ Ngoại giao cùng Uỷ ban Biên giới quốc gia; văn bản pháp luật gốc trên các cơ sở dữ liệu của Nhà nước; sách giáo khoa và ấn phẩm của nhà xuất bản uy tín; cơ quan lưu trữ, bảo tàng, nhà trưng bày tư liệu; báo chí chính thống.
Biết nguồn mới là một nửa; nửa còn lại là đọc cho đúng: phân biệt văn bản còn hiệu lực với văn bản đã thay thế, phát ngôn chính thức với bình luận của tác giả, tư liệu gốc với lời kể lại. Bài này dành cho học sinh làm bài thuyết trình, giáo viên soạn chuyên đề và bất kỳ ai muốn tự kiểm một thông tin trước khi nói ra.
Năm nhóm nguồn và dùng mỗi nhóm để làm gì
Mỗi nhóm nguồn trả lời tốt một loại câu hỏi. Chọn đúng nhóm giúp bạn tìm nhanh và tránh trích dẫn lệch.
| Nhóm nguồn | Dùng để tra | Lưu ý khi dùng |
|---|---|---|
| Bộ Ngoại giao, Uỷ ban Biên giới quốc gia | Lập trường chính thức, phát ngôn về sự việc, tài liệu giới thiệu về biên giới, biển đảo | Ghi rõ ngày phát ngôn; lập trường được diễn đạt theo câu chữ chuẩn, nên trích nguyên văn |
| Cơ sở dữ liệu văn bản pháp luật của Nhà nước, Công báo, cổng thông tin Quốc hội, Chính phủ | Văn bản luật, nghị định, nghị quyết: Luật Biển Việt Nam, Luật Biên giới quốc gia và văn bản hướng dẫn | Xem tình trạng hiệu lực, văn bản sửa đổi, thay thế |
| Sách giáo khoa, nhà xuất bản uy tín | Kiến thức nền về lịch sử, địa lý, khái niệm vùng biển | Dùng bản sách mới nhất; ghi tên sách, lớp, nhà xuất bản |
| Lưu trữ, bảo tàng, nhà trưng bày | Hình ảnh và mô tả tư liệu gốc: châu bản, bản đồ cổ, thư tịch | Chép đúng chú thích của nơi trưng bày, không tự diễn giải thêm |
| Báo chí chính thống | Tin sự kiện, phóng sự, bài phân tích có ghi tên tác giả | Phân biệt tin với bài bình luận; đối chiếu ngày đăng |
Ví dụ: cô Hằng, giáo viên Lịch sử ở Hải Phòng, soạn chuyên đề cho lớp 11. Cô lấy khái niệm vùng biển từ Luật Biển Việt Nam bản gốc, lấy lập trường từ phát ngôn của Bộ Ngoại giao, lấy hình ảnh tư liệu từ ấn phẩm của cơ quan lưu trữ. Mỗi trang trình chiếu có một dòng nhỏ ghi nguồn, học sinh nhìn vào là biết thông tin đến từ đâu.
Tra một văn bản pháp luật cho đúng
Văn bản về biên giới, biển đảo có thể được sửa đổi, bổ sung, đặc biệt sau những đợt sắp xếp tổ chức bộ máy và đơn vị hành chính. Năm bước sau giúp bạn không trích nhầm bản cũ.
- Ghi đúng tên đầy đủ của văn bản, ví dụ Luật Biển Việt Nam, kèm năm thông qua là năm 2012.
- Tìm văn bản trên cơ sở dữ liệu văn bản pháp luật của Nhà nước hoặc cổng thông tin của Quốc hội, Chính phủ; tránh bản đăng lại ở các trang không rõ nguồn.
- Xem phần tình trạng hiệu lực: còn hiệu lực, hết hiệu lực một phần hay toàn bộ, đã có văn bản nào sửa đổi.
- Đọc đúng điều, khoản mình cần, kèm cả phần giải thích từ ngữ ở đầu luật. Nhiều hiểu lầm đến từ việc bỏ qua định nghĩa.
- Khi trích, ghi tên văn bản, năm và điều khoản; không viết chung chung "theo luật".
Luật Biển Việt Nam được Quốc hội thông qua năm 2012 và có hiệu lực từ ngày 1/1/2013; Luật Biên giới quốc gia được thông qua năm 2003. Đây là hai văn bản nền tảng, bạn nên đọc ít nhất phần đầu của mỗi luật một lần, nhưng chúng không phải văn bản duy nhất; quy định chi tiết nằm ở các nghị định, thông tư hướng dẫn, và những văn bản này thay đổi thường xuyên hơn luật.
Đọc phát ngôn chính thức thế nào
Phát ngôn của người phát ngôn Bộ Ngoại giao tại các buổi họp báo thường kỳ là nguồn chuẩn nhất cho lập trường của Việt Nam về một sự việc cụ thể. Câu chữ trong phát ngôn được cân nhắc kỹ, nên khi trích dẫn, bạn nên chép nguyên văn, đặt trong ngoặc kép và ghi rõ ngày. Diễn đạt lại theo ý mình rất dễ làm lệch sắc thái, nhất là khi thêm những tính từ mạnh mà bản gốc không có.
Cần phân biệt phát ngôn chính thức với bài bình luận trên báo, ý kiến chuyên gia hay lời trả lời phỏng vấn của một cá nhân. Những nguồn này có giá trị tham khảo, giúp hiểu sâu hơn, nhưng không thay thế lập trường chính thức. Khi viết, bạn ghi rõ "theo nhà nghiên cứu..." hay "theo bài phân tích trên báo..." để người đọc biết đó là góc nhìn của ai.
Ví dụ: Vy, học sinh lớp 12 ở Cần Thơ, viết bài dự thi tìm hiểu về biển đảo. Ban đầu Vy chép một đoạn từ bài bình luận và ghi là "Bộ Ngoại giao khẳng định". Thầy hướng dẫn nhắc Vy tìm lại phát ngôn gốc; hoá ra nội dung gần giống nhưng câu chữ khác hẳn. Vy sửa lại, trích đúng phát ngôn gốc và để phần bình luận thành ý kiến tham khảo có ghi tên tác giả.
Khi tìm phát ngôn cũ, bạn tra theo từ khoá sự việc kèm cụm "người phát ngôn Bộ Ngoại giao" và khoảng thời gian xảy ra. Các báo chính thống thường đăng toàn văn câu trả lời ngay trong ngày họp báo. Lưu lại ngày tháng cùng tên tờ báo đã đăng, vì sau nhiều năm, việc tìm lại đúng câu chữ gốc sẽ khó hơn nhiều so với lúc vừa đọc.
Tư liệu lịch sử: xem ở đâu, đọc thế nào
Cơ quan lưu trữ quốc gia. Châu bản triều Nguyễn, tức các văn bản hành chính có bút phê của nhà vua, được lưu giữ tại Trung tâm Lưu trữ quốc gia I ở Hà Nội; trong khối tư liệu này có những văn bản liên quan đến hoạt động ở Hoàng Sa. Các trung tâm lưu trữ quốc gia thường giới thiệu tư liệu qua ấn phẩm và triển lãm.
Nhà trưng bày, bảo tàng. Nhà trưng bày Hoàng Sa ở Đà Nẵng, các bảo tàng tỉnh ven biển và nhiều triển lãm lưu động giới thiệu bản đồ, tư liệu về hai quần đảo. Chú thích tại chỗ do người làm chuyên môn biên soạn, đáng tin hơn lời kể truyền miệng. Nên chụp lại chú thích để trích đúng.
Ấn phẩm giới thiệu tư liệu. Một số nhà xuất bản và cơ quan nhà nước đã in sách giới thiệu tư liệu về chủ quyền, có ảnh chụp tư liệu và lời dịch. Khi dùng, ghi tên sách, nhà xuất bản, năm in.
Đọc tư liệu bằng câu hỏi. Tư liệu này là loại gì, ai lập, vào thời nào, nói gì về biển đảo. Trả lời được bốn câu đó, bạn sẽ không gán cho tư liệu những điều nó không nói.
Không tự đặt tên, đoán năm. Nếu không chắc tên chính xác hay năm của một tư liệu, viết chung "một văn bản thời Nguyễn" an toàn hơn đoán sai. Tư liệu bị trích sai rất dễ bị dùng để phủ nhận cả những tư liệu thật.
Báo chí: chọn bài nào, đọc thế nào
Báo chí chính thống đưa tin về sự kiện, có phóng sự từ các đảo, có loạt bài giới thiệu tư liệu. Khi đọc, bạn để ý ba điều. Thứ nhất là ngày đăng: thông tin về đơn vị hành chính, tổ chức bộ máy hay số liệu kinh tế biển có thể đã thay đổi sau thời điểm bài viết. Thứ hai là loại bài: tin sự kiện nêu điều đã xảy ra, còn bài bình luận, phân tích chứa quan điểm của tác giả. Thứ ba là nguồn trong bài: bài viết tốt luôn nói rõ thông tin lấy từ cơ quan nào, văn bản nào.
Bạn cũng nên cẩn thận với các trang có tên na ná báo lớn, các tài khoản mạng xã hội cắt ghép tít báo, hoặc ảnh chụp màn hình bài báo không còn tìm thấy trên trang gốc. Cách kiểm đơn giản là tìm chính bài đó trên trang chính thức của tờ báo. Không thấy thì đừng trích. Nếu bài đã bị gỡ khỏi trang gốc, có thể có lý do: thông tin sai đã được rút lại, hoặc nội dung không còn phù hợp.
Với học sinh ôn thi hay làm bài dự thi, kết hợp sách giáo khoa với hai ba bài báo chính thống về cùng chủ đề là đủ để có nền vững. Không cần đọc thật nhiều; cần đọc đúng chỗ và ghi lại nguồn ngay khi đọc.
Ghi nguồn khi trích dẫn: mẫu dùng được ngay
Ghi nguồn không chỉ để đúng quy cách mà còn để người đọc tự kiểm lại. Dưới đây là các mẫu ngắn, dùng được trong bài thuyết trình, bài dự thi hay bài đăng mạng xã hội.
- Văn bản luật: "Theo Luật Biển Việt Nam năm 2012, Điều..." (điền đúng điều đã đọc).
- Phát ngôn: "Người phát ngôn Bộ Ngoại giao, họp báo thường kỳ ngày..., cho biết: ..."
- Sách giáo khoa: "Sách giáo khoa Địa lý lớp..., Nhà xuất bản..., trang..."
- Tư liệu trưng bày: "Theo chú thích tại Nhà trưng bày Hoàng Sa, Đà Nẵng."
- Báo chí: "Theo bài viết của tác giả..., báo..., ngày đăng..."
Câu hỏi tự kiểm sau khi viết xong: mỗi con số, mỗi tên văn bản, mỗi câu trích trong bài của mình đã có nguồn đi kèm chưa? Chỗ nào chưa có, hoặc tìm nguồn, hoặc viết chung lại, hoặc bỏ. Một bài ít chi tiết nhưng chi tiết nào cũng đúng có giá trị hơn một bài dày đặc mà vài chỗ sai. Giáo viên chấm bài dự thi tìm hiểu về biển đảo cũng thường đánh giá cao phần ghi nguồn rõ ràng, vì nó cho thấy người viết biết tự kiểm thông tin.
Câu hỏi thường gặp
Muốn đọc nguyên văn Luật Biển Việt Nam thì tìm ở đâu?
Bạn tìm trên cơ sở dữ liệu quốc gia về văn bản pháp luật hoặc cổng thông tin của Quốc hội, Chính phủ. Đọc kèm phần tình trạng hiệu lực để biết có điều khoản nào đã được sửa đổi hay không.
Trang tra cứu luật của tư nhân có dùng được không?
Có thể dùng để tìm nhanh, nhưng khi trích dẫn chính thức bạn nên đối chiếu lại với bản trên cơ sở dữ liệu của Nhà nước hoặc Công báo. Bản đăng lại đôi khi thiếu phần sửa đổi hoặc gõ nhầm.
Học sinh làm bài thuyết trình có cần ghi nguồn chi tiết không?
Nên ghi ngắn gọn ở cuối mỗi trang hoặc cuối bài: tên văn bản, sách, bài báo và ngày. Thói quen này giúp thầy cô và bạn bè tin vào nội dung, đồng thời giúp chính em khi cần kiểm lại.
Ở đâu có thể xem tận mắt tư liệu về Hoàng Sa, Trường Sa?
Nhà trưng bày Hoàng Sa ở Đà Nẵng, các bảo tàng tỉnh ven biển và những triển lãm tư liệu lưu động là nơi dễ tiếp cận nhất. Thông tin lịch triển lãm thường được báo chí địa phương đưa tin.
Thấy hai nguồn chính thống nói khác nhau thì tin bên nào?
Thường là do thời điểm khác nhau, ví dụ trước và sau một đợt sửa luật hay sắp xếp đơn vị hành chính. Bạn so ngày ban hành, ngày đăng; nguồn mới hơn và có văn bản làm căn cứ thường là nguồn cần theo.