Khi bạn bè nước ngoài hỏi về Hoàng Sa, Trường Sa, bạn có thể trả lời gọn bằng ba ý: Việt Nam có đủ căn cứ lịch sử và pháp lý khẳng định chủ quyền với hai quần đảo; Việt Nam tôn trọng luật pháp quốc tế, đặc biệt là Công ước Liên hợp quốc về Luật biển 1982; Việt Nam chủ trương giải quyết bất đồng bằng biện pháp hoà bình.
Ba ý đó trùng với cách trình bày chính thống của Việt Nam, dễ nhớ và không cần lời lẽ gay gắt. Phần dưới đây giúp bạn triển khai từng ý theo mức hiểu biết của người nghe, gợi ý từ ngữ tiếng Anh thường dùng, và nhắc những chỗ nên tránh khi nói chuyện với người đến từ nền văn hoá khác.
Khung ba ý và cách triển khai
Mỗi ý có một câu ngắn để mở và một vài chi tiết chắc chắn để thêm khi người nghe muốn biết sâu hơn. Bạn không cần nói hết; chọn theo thời gian và mối quan tâm của họ.
| Ý chính | Câu mở ngắn | Chi tiết thêm khi được hỏi |
|---|---|---|
| Căn cứ lịch sử | Nhà nước Việt Nam đã quản lý hai quần đảo từ nhiều thế kỷ trước, có tư liệu ghi lại | Thư tịch cổ, châu bản triều Nguyễn, hoạt động của đội Hoàng Sa, đội Bắc Hải ra quần đảo khai thác và quản lý |
| Căn cứ pháp lý | Việt Nam là thành viên Công ước Liên hợp quốc về Luật biển 1982, phê chuẩn năm 1994 | Luật Biển Việt Nam năm 2012 quy định các vùng biển và hai quần đảo; hai quần đảo nằm trong tổ chức hành chính của Việt Nam |
| Cách giải quyết | Việt Nam muốn mọi bất đồng được giải quyết bằng biện pháp hoà bình, theo luật pháp quốc tế | Tôn trọng tự do hàng hải, hàng không; đối thoại, đàm phán thay cho đe doạ hay dùng vũ lực |
Ba ý này tương ứng với nội dung bạn có thể đọc trong các phát biểu của người phát ngôn Bộ Ngoại giao và sách giáo khoa Lịch sử. Bám vào đó, bạn sẽ không phải lo nói sai lập trường. Thứ tự cũng nên giữ: lịch sử trước, pháp lý sau, cách giải quyết cuối cùng, vì người nghe dễ theo dõi một mạch kể có đầu có đuôi hơn là một loạt khẳng định rời rạc. Nếu chỉ có một phút, hãy nói câu mở của cả ba ý rồi dừng.
Từ ngữ tiếng Anh nên biết
Người nước ngoài thường biết hai quần đảo qua tên tiếng Anh. Nắm đúng cách gọi giúp cuộc trò chuyện trôi chảy và chính xác.
- Hoang Sa (Paracel) Archipelago và Truong Sa (Spratly) Archipelago: nên nói tên tiếng Việt trước, kèm tên quốc tế trong ngoặc để người nghe dễ hình dung.
- East Sea: cách Việt Nam gọi Biển Đông trong văn bản tiếng Anh. Người nghe có thể quen với tên khác; bạn chỉ cần giải thích đây là tên Việt Nam dùng.
- UNCLOS 1982: tên viết tắt của Công ước Liên hợp quốc về Luật biển, gần như ai làm về luật biển cũng biết.
- territorial sea (lãnh hải), exclusive economic zone (vùng đặc quyền kinh tế), continental shelf (thềm lục địa), nautical mile (hải lý, bằng 1.852 m).
- peaceful means, international law, freedom of navigation: ba cụm hay xuất hiện khi nói về cách giải quyết bất đồng.
Một câu mẫu đơn giản: "Vietnam has historical evidence and a legal basis for its sovereignty over the Hoang Sa and Truong Sa archipelagos, and it supports resolving disputes by peaceful means under international law, including UNCLOS 1982." Câu này đủ để mở đầu, tuỳ người nghe mà bạn nói thêm.
Đọc người nghe trước khi nói
Một người bạn tò mò hỏi vì vừa xem phóng sự cần câu trả lời ngắn và dễ hiểu. Một bạn học ngành luật quốc tế muốn nghe về căn cứ pháp lý. Một người đã có sẵn quan điểm khác thì cuộc trò chuyện cần nhẹ nhàng, tôn trọng, không nhằm thắng thua. Đọc đúng người nghe giúp bạn chọn độ dài và độ sâu.
Với người tò mò, hai ba câu theo khung ba ý là đủ, kèm gợi ý họ đọc thêm từ nguồn chính thức. Với người quan tâm chuyên sâu, bạn nói thêm về các vùng biển theo Công ước, về việc Việt Nam là thành viên Công ước từ năm 1994, và về các loại tư liệu lịch sử đã được công bố. Với người có quan điểm khác, hãy lắng nghe trước, rồi trình bày bình tĩnh rằng Việt Nam có căn cứ của mình và mong mọi bất đồng được giải quyết bằng hoà bình.
Ví dụ: Ngọc, du học sinh ở Úc quê Bình Định, được một bạn cùng lớp hỏi về Biển Đông sau giờ học. Ngọc nói ba câu theo khung, rồi hỏi lại bạn muốn biết thêm phần nào. Bạn ấy hỏi về tư liệu lịch sử, Ngọc kể về đội Hoàng Sa ở mức phổ thông và gợi ý vài nguồn tiếng Anh do cơ quan chính thức của Việt Nam công bố.
Một nguyên tắc chung cho cả ba kiểu người nghe: nói ít hơn bạn biết. Câu trả lời ngắn, chắc, để ngỏ cho người nghe hỏi tiếp luôn có sức nặng hơn một bài giảng dài mà họ không yêu cầu. Khi họ hỏi tiếp, đó là dấu hiệu họ thật sự muốn hiểu.
Ba câu hỏi bạn bè quốc tế hay hỏi nhất
"Hai quần đảo đó nằm ở đâu, có người sống không?" Đây là câu hỏi địa lý. Bạn trả lời rằng Hoàng Sa nằm ngoài khơi miền Trung, Trường Sa xa hơn về phía nam, gồm nhiều đảo, đá, bãi san hô. Hai quần đảo nằm trong tổ chức hành chính của Việt Nam: đặc khu Hoàng Sa thuộc thành phố Đà Nẵng, đặc khu Trường Sa thuộc tỉnh Khánh Hoà. Phần chi tiết về dân cư, công trình thì không cần đi sâu.
"Vì sao chuyện này quan trọng với người Việt?" Bạn có thể kể rằng biển gắn với sinh kế của hàng triệu người dân ven biển, với lịch sử khai phá và với ký ức của nhiều thế hệ ngư dân. Nói từ góc độ con người thường dễ chạm tới người nghe hơn nói bằng khái niệm.
"Việt Nam muốn giải quyết thế nào?" Câu trả lời chuẩn là bằng biện pháp hoà bình, trên cơ sở luật pháp quốc tế, trong đó có Công ước Liên hợp quốc về Luật biển 1982. Không cần thêm suy đoán hay bình luận về các sự kiện gần đây.
Kể bằng câu chuyện đời thường
Người nước ngoài ít khi nhớ các con số pháp lý, nhưng họ nhớ một câu chuyện. Bạn có thể kể về một làng chài ở Quảng Ngãi, nơi nhiều gia đình có người đi biển xa từ thời ông bà; về bữa cơm có cá tươi do chính người cha đánh bắt; về học sinh miền biển viết thư gửi người đang làm nhiệm vụ ngoài đảo. Những câu chuyện đó giải thích vì sao biển đảo gắn với đời sống người Việt rõ hơn mọi định nghĩa.
Câu chuyện cũng giúp cuộc trò chuyện tránh sa vào tranh luận. Khi bạn nói về con người, người nghe ít có lý do phản bác; họ thường hỏi thêm, và khi đó bạn mới đưa căn cứ pháp lý vào một cách tự nhiên. Chọn câu chuyện có thật mà bạn biết rõ, hoặc kể rõ đó là một ví dụ chung, đừng thêm thắt cho kịch tính.
Một mẹo nhỏ: chuẩn bị sẵn vài bức ảnh thiên nhiên, cảnh đời thường ở các đảo ven bờ như Lý Sơn, Côn Đảo, Phú Quý trong điện thoại. Hình ảnh bãi biển, thuyền cá lúc bình minh, rạn san hô thường mở đầu cuộc trò chuyện nhẹ nhàng và để lại ấn tượng đẹp về đất nước. Từ những bức ảnh ấy, câu chuyện về chủ quyền đến một cách tự nhiên, không gượng ép.
Chỗ nên tránh khi trò chuyện
Biến người nghe thành đại diện cho chính phủ nước họ. Bạn bè là cá nhân. Hỏi dồn "nước bạn nghĩ gì" làm cuộc trò chuyện căng thẳng mà không thêm hiểu biết nào.
Dùng lời lẽ xúc phạm một quốc gia, dân tộc khác. Lời lẽ như vậy đi ngược cách trình bày chuẩn mực của Việt Nam và làm người nghe khép lại.
Kể chi tiết quân sự, suy đoán tình hình. Không bàn vị trí, lực lượng, không đoán "sắp có chuyện". Chỉ nói điều đã công bố và lập trường chính thức.
Đưa con số, tên tư liệu mà mình không chắc. Nói "có nhiều thư tịch cổ và châu bản ghi chép" an toàn hơn đọc sai tên một cuốn sách. Người nghe am hiểu sẽ nhận ra lỗi ngay.
Tranh luận đến cùng. Nếu cuộc trò chuyện không còn thoải mái, bạn nói nhẹ nhàng "mình tôn trọng ý kiến của bạn, đây là cách Việt Nam nhìn vấn đề" rồi chuyển đề tài.
Chuẩn bị cho một buổi giới thiệu ngắn ở lớp hay câu lạc bộ
Du học sinh, người làm việc ở nước ngoài đôi khi được mời giới thiệu về đất nước mình. Nếu có phần biển đảo, các bước sau giúp bạn trình bày chững chạc.
- Viết sẵn ba câu theo khung ba ý bằng ngôn ngữ người nghe dùng, đọc to vài lần cho trôi.
- Chuẩn bị hình ảnh thiên nhiên: đảo san hô, ngư dân, rạn san hô, chim biển; tránh hình ảnh xung đột.
- Tra lại mọi con số trước khi trình bày: 12 hải lý, 200 hải lý, năm 1982, năm 1994, năm 2012.
- Nhờ một người Việt am hiểu đọc thử phần nói về chủ quyền để soát chỗ diễn đạt chưa chuẩn.
- Chuẩn bị sẵn câu trả lời lịch sự cho câu hỏi khó: "Đây là quan điểm của Việt Nam, dựa trên những căn cứ mình vừa nói."
Một phần giới thiệu bình tĩnh, có căn cứ và có hình ảnh đẹp về biển đảo thường để lại ấn tượng tốt hơn nhiều so với lời lẽ hùng hồn. Người nghe nhớ một người Việt hiểu biết và lịch sự, và nhớ luôn cách Việt Nam trình bày vấn đề.
Câu hỏi thường gặp
Có nên dùng tên Paracel, Spratly khi nói tiếng Anh không?
Nên nói tên Hoàng Sa, Trường Sa trước rồi ghi tên quốc tế trong ngoặc để người nghe dễ hình dung. Cách này vừa giữ tên gọi của Việt Nam vừa giúp cuộc trò chuyện không bị lạc đề vì tên gọi.
Bạn nước ngoài hỏi vì sao có tranh chấp thì trả lời sao?
Bạn trả lời rằng ở Biển Đông có những yêu sách chồng lấn ở Biển Đông, Việt Nam có căn cứ lịch sử và pháp lý của mình và chủ trương giải quyết bằng biện pháp hoà bình theo luật pháp quốc tế. Không cần đi vào chi tiết sự kiện.
Nếu người nghe đưa ra thông tin trái ngược thì làm gì?
Lắng nghe, ghi nhận, rồi nói bình tĩnh rằng Việt Nam có cách nhìn khác dựa trên căn cứ đã công bố. Nếu không chắc chi tiết nào, bạn có thể hẹn tìm hiểu thêm thay vì cố trả lời ngay.
Có tài liệu tiếng Anh chính thống nào để giới thiệu cho bạn bè?
Cổng thông tin của Bộ Ngoại giao có phiên bản tiếng Anh với các phát biểu chính thức. Một số ấn phẩm của Uỷ ban Biên giới quốc gia và báo chính thống tiếng Anh cũng là nguồn đáng tin để giới thiệu.
Nói về chủ quyền ở nước ngoài có bị xem là chính trị không?
Trình bày ngắn gọn, có căn cứ và lịch sự thì là chia sẻ hiểu biết về đất nước mình. Điều nên tránh là biến cuộc trò chuyện thành tranh cãi, kêu gọi hay công kích, nhất là ở môi trường học tập.