ChuQuyen.comChủ Quyền
Công dân và chủ quyền

Làm video, viết bài về biển đảo: soát số liệu, hình ảnh, từ ngữ trước khi đăng

Danh sách soát cho người làm nội dung về biển đảo: con số, tên gọi, bản đồ minh hoạ, ảnh do máy vẽ, nhạc nền, tiêu đề, đề tài nên tránh và cách sửa khi bị góp ý.

Young Vietnamese man filming waves on a rocky shore of a small island with a handheld camera on a gimbal, seen from behind, windy overcast morning, muted blue tones

Trước khi đăng một video hay bài viết về biển đảo, hãy soát năm thứ: con số và văn bản có nguồn chưa, tên gọi địa danh có đúng cách gọi của Việt Nam không, bản đồ và hình minh hoạ có thể hiện đầy đủ chủ quyền không, tiêu đề có giật gân, gây hiểu sai không, và có chi tiết nào chạm tới thông tin quân sự hay lời lẽ thù hằn không.

Nội dung về biển đảo thường được xem nhiều, chia sẻ nhiều, nên một lỗi nhỏ cũng lan xa và khó sửa. Bài này dành cho người làm kênh video, viết trang cá nhân, giáo viên làm bài giảng điện tử và học sinh làm sản phẩm dự thi, với danh sách soát cụ thể và cách xử lý khi bị góp ý.

Bảng soát năm phút trước khi đăng

In bảng này ra hoặc chép vào ghi chú điện thoại. Mỗi dòng trả lời "có" hoặc "không"; còn một chữ "không" là chưa đăng.

Hạng mụcCâu hỏi soátLỗi hay gặp
Số liệuMỗi con số có nguồn chưa: luật, sách giáo khoa, cơ quan chính thức?Nhầm hải lý với ki-lô-mét; nhầm lãnh hải 12 hải lý với vùng đặc quyền kinh tế 200 hải lý
Tên gọiDùng đúng "Biển Đông", "quần đảo Hoàng Sa", "quần đảo Trường Sa", "đặc khu"?Dùng tên gọi nước ngoài trong phụ đề tiếng Việt; ghi đơn vị hành chính cũ
Hình minh hoạBản đồ, hình nền có thể hiện đầy đủ hai quần đảo, không có đường vẽ sai?Lấy bản đồ trôi nổi trên mạng, hình nền từ kho ảnh nước ngoài
Tiêu đề, ảnh bìaTiêu đề có nói đúng nội dung, không giật gân, không gây hoang mang?Tít kiểu "nóng", "chấn động" cho nội dung bình thường
Giới hạnCó chi tiết quân sự, vị trí đơn vị, lời lẽ xúc phạm, suy đoán nào không?Lồng cảnh tàu, thiết bị lấy từ nguồn không rõ; bình luận nặng lời

Ví dụ: anh Đạt, người làm kênh video địa lý ở TP Hồ Chí Minh, từng đăng một clip có câu "lãnh hải rộng 12 ki-lô-mét". Một khán giả góp ý, anh kiểm lại và thấy đúng phải là 12 hải lý, tức khoảng 22,2 km. Từ đó anh in bảng soát dán cạnh bàn dựng phim.

Bản đồ và hình minh hoạ: lỗi nguy hiểm nhất

Lỗi gây hậu quả lớn nhất trong nội dung về biển đảo thường không nằm ở lời nói mà ở hình ảnh. Một tấm bản đồ lấy từ kho ảnh miễn phí, một hình nền quả địa cầu tải về, một ảnh động minh hoạ khu vực châu Á có thể thể hiện sai chủ quyền của Việt Nam: thiếu Hoàng Sa, Trường Sa, hoặc có đường vẽ phi lý trên Biển Đông. Người làm nội dung có thể không để ý, nhưng khán giả sẽ chụp lại ngay.

Cách an toàn là dùng bản đồ do cơ quan nhà nước có thẩm quyền, nhà xuất bản uy tín phát hành, hoặc tự vẽ minh hoạ đơn giản dựa trên bản đồ chuẩn. Nếu dùng bản đồ thế giới nền, phóng to khu vực Biển Đông để kiểm trước khi đưa vào. Với video, kiểm cả những khung hình lướt qua rất nhanh, vì khán giả có thể dừng hình.

Hình ảnh do công cụ trí tuệ nhân tạo tạo ra cần thận trọng gấp đôi. Các công cụ này hay vẽ bản đồ sai, vẽ địa hình không có thật, hoặc vẽ ra những chi tiết như cờ, biểu tượng lẫn lộn. Nếu dùng ảnh do máy vẽ, chỉ dùng cho cảnh không có bản đồ, không có chữ, và ghi rõ đó là ảnh minh hoạ.

Đề tài nên tránh hoặc phải rất thận trọng

Biển đảo là đề tài rộng, có rất nhiều điều hay để kể. Những vùng sau thì người làm nội dung cá nhân nên tránh hoặc chỉ đưa thông tin đã được công bố chính thức.

  • Thông tin quân sự: vị trí, lực lượng, phương tiện, hoạt động của đơn vị đang làm nhiệm vụ. Kể cả khi bạn có hình ảnh do người quen gửi, không đăng.
  • Suy đoán về tình hình: các video kiểu "điều gì sẽ xảy ra", "kịch bản tương lai" dễ gây hoang mang và không có căn cứ.
  • Bình luận về quan hệ ngoại giao hiện nay: đây là lĩnh vực của cơ quan có thẩm quyền; người làm nội dung chỉ nên dẫn lại phát ngôn chính thức.
  • Lời lẽ thù hằn, chế giễu một dân tộc, quốc gia khác, kể cả dưới dạng hài hước hay ảnh chế.
  • Dựng lại sự kiện bằng diễn xuất mà không ghi rõ là dựng lại, khiến người xem tưởng là cảnh thật.

Ngược lại, có rất nhiều đề tài vừa hấp dẫn vừa an toàn: thiên nhiên, rạn san hô, chim biển; đời sống ngư dân; lịch sử khai phá theo tư liệu đã công bố; giải thích các vùng biển theo luật; câu chuyện học sinh miền biển. Người xem nhớ lâu những nội dung đẹp và đúng hơn những nội dung gây sốc.

Quy trình làm một video ngắn về biển đảo

Áp dụng cho video từ một đến năm phút trên các nền tảng mạng xã hội. Bài viết dài cũng đi qua các bước tương tự.

  1. Chọn một câu hỏi duy nhất cho video, ví dụ "hải lý là gì, vì sao đi biển dùng hải lý". Một video trả lời rõ một câu tốt hơn video ôm năm câu.
  2. Viết kịch bản ra giấy và gạch chân mọi con số, tên văn bản, tên địa danh. Tra nguồn cho từng chỗ gạch chân.
  3. Chọn hình ảnh: ưu tiên cảnh tự quay hoặc ảnh có nguồn rõ ràng; bản đồ phải kiểm như ở trên.
  4. Nhờ một người đọc soát: giáo viên, bạn học ngành liên quan, hoặc người làm nội dung có kinh nghiệm.
  5. Viết tiêu đề cuối cùng, sau khi video đã xong, để tiêu đề nói đúng điều video thật sự nói.
  6. Ghi nguồn trong phần mô tả: tên văn bản, sách, cơ quan, không cần đường dẫn nếu nền tảng hạn chế.

Quy trình này nghe có vẻ chậm, nhưng sau vài lần sẽ thành thói quen. Kênh nào giữ được độ chính xác lâu dài thì được khán giả, thầy cô và cả các cơ quan báo chí tin dùng; kênh câu view bằng tin sai thì sớm muộn bị báo cáo và mất uy tín.

Nhạc nền, hình ảnh của người khác và quyền tác giả

Video về biển đảo hay dùng những ca khúc quen thuộc về biển, về người lính, kèm ảnh đẹp tìm trên mạng. Cần nhớ rằng ca khúc, bản ghi âm, ảnh chụp, đoạn phim đều có quyền tác giả và quyền liên quan. Nền tảng có thể tắt tiếng, gỡ video hoặc chặn kiếm tiền nếu bạn dùng mà không được phép, và chủ sở hữu có quyền yêu cầu bạn gỡ bỏ.

Cách làm an toàn là dùng nhạc trong thư viện nhạc miễn phí của chính nền tảng, nhạc bạn đã mua quyền sử dụng, hoặc tự quay, tự chụp. Với ảnh, phóng sự của báo chí, hỏi xin phép và ghi rõ nguồn. Ảnh của người dân trên đảo hay ngư dân thì nên hỏi ý họ trước khi đưa cận mặt vào video.

Ví dụ: cô Nhung, giáo viên Địa lý ở Khánh Hoà, làm bài giảng điện tử về đảo san hô. Cô dùng ảnh do chính mình chụp trong chuyến tham quan, nhạc nền từ thư viện miễn phí của phần mềm trình chiếu, và một sơ đồ tự vẽ minh hoạ cấu tạo đảo san hô. Bài giảng được gửi dự thi cấp tỉnh mà không vướng chuyện bản quyền.

Viết bài trên trang cá nhân: giọng văn và độ dài

Bài viết trên trang cá nhân về biển đảo thường ra đời trong cảm xúc: sau một chuyến ra đảo, sau khi xem một phóng sự, sau một ngày lễ. Cảm xúc là chất liệu quý, nhưng bài viết có sức lan toả lâu dài khi cảm xúc đi cùng thông tin đúng. Bạn có thể kể điều mình thấy, mình nghĩ, rồi thêm một hai chi tiết có nguồn để người đọc hiểu thêm.

Giọng văn nên chừng mực, không cần nhiều dấu chấm than, không cần chữ in hoa toàn bộ. Những câu khẳng định chủ quyền mạnh mẽ nhất thường lại là những câu bình thản nhất, vì chúng dựa trên căn cứ chứ không dựa vào âm lượng. Độ dài vừa phải, khoảng vài đoạn, giúp người đọc đi hết bài trên điện thoại.

Một mẹo nhỏ: đọc lại bài và tự hỏi một học sinh lớp 6 đọc có hiểu không, một người nước ngoài biết tiếng Việt đọc có thấy chỗ nào xúc phạm không. Nếu cả hai câu đều ổn, bài viết đã sẵn sàng.

Khi bị góp ý là sai

Kiểm lại trước khi phản hồi. Có góp ý đúng, có góp ý sai. Tra lại nguồn rồi mới trả lời, tránh vội vàng cãi hoặc vội vàng nhận.

Sửa công khai. Nếu sai, ghim một bình luận đính chính, sửa phần mô tả, hoặc gỡ video và đăng bản đã sửa. Ghi rõ đã sửa điều gì.

Cảm ơn người góp ý. Một lời cảm ơn công khai khiến khán giả tin kênh hơn, và khuyến khích người khác góp ý tiếp khi thấy sai.

Gỡ hẳn nếu lỗi nằm ở hình ảnh chủ quyền. Bản đồ sai trong video không sửa bằng bình luận được, vì hình ảnh vẫn lan đi. Gỡ và làm lại.

Rút kinh nghiệm vào bảng soát. Thêm lỗi vừa gặp vào bảng soát của mình để lần sau không lặp lại. Sau một năm, bảng soát của bạn sẽ là tài liệu riêng có giá trị, phản ánh đúng những lỗi mà chính kênh của mình hay mắc.

Giữ bình tĩnh với góp ý gay gắt. Có người góp ý bằng lời lẽ nặng nề. Bạn chỉ cần trả lời phần nội dung, bỏ qua phần cảm xúc. Ví dụ: Linh, học sinh lớp 9 ở Đồng Nai, bị nhắc trong bình luận vì ghi sai năm Luật Biển Việt Nam có hiệu lực. Linh trả lời "cảm ơn bạn, mình đã sửa thành ngày 1/1/2013", không thêm gì khác, và cuộc trao đổi kết thúc êm đẹp.

Câu hỏi thường gặp

Có được dùng ảnh tạo bằng trí tuệ nhân tạo cho video về biển đảo không?

Có thể dùng cho cảnh thiên nhiên chung, nhưng không dùng cho bản đồ, cờ hay cảnh mô tả sự kiện thật. Ghi rõ đó là ảnh minh hoạ và kiểm kỹ từng chi tiết trước khi đăng.

Kênh nhỏ ít người xem có cần soát kỹ như vậy không?

Có. Một video sai về chủ quyền có thể bất ngờ được chia sẻ rộng, và khi đó bạn không kiểm soát được nó nữa. Soát kỹ từ đầu luôn đỡ tốn công hơn sửa sau.

Dùng tên tiếng Anh Paracel, Spratly trong video tiếng Việt có được không?

Trong video tiếng Việt nên dùng Hoàng Sa, Trường Sa. Nếu làm phụ đề tiếng Anh, bạn ghi tên Việt trước, tên quốc tế trong ngoặc để người xem nước ngoài dễ hiểu.

Muốn làm video về đời sống người lính trên đảo thì lấy hình ở đâu?

Dùng phóng sự, hình ảnh đã được báo chí chính thống hay cơ quan chức năng công bố và xin phép khi sử dụng. Không dùng hình người thân gửi riêng vì có thể lộ thông tin cần giữ kín.

Video bị nền tảng gỡ vì bản quyền nhạc thì làm sao?

Bạn thay nhạc bằng nhạc trong thư viện miễn phí của nền tảng rồi đăng lại. Nếu tin rằng mình có quyền sử dụng, làm theo quy trình khiếu nại của nền tảng kèm giấy tờ chứng minh.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138