Một bài đăng về biển đảo đáng ngờ khi nó không nêu nguồn cụ thể, dùng ảnh hoặc video không rõ thời gian và địa điểm, giật tít bằng cảm xúc, thúc giục chia sẻ gấp, hoặc đưa ra con số và văn bản mà không cơ quan chính thống nào công bố. Trước khi bấm chia sẻ, bạn chỉ cần mười phút để đối chiếu với thông cáo của Bộ Ngoại giao, báo chính thống và văn bản pháp luật gốc.
Tin sai về biển đảo nguy hiểm ở chỗ nó đánh vào lòng yêu nước: người chia sẻ thường có thiện ý, nhưng một bức ảnh cũ gắn vào câu chuyện mới, một đoạn video bị cắt mất phần đầu, hay một con số phóng đại có thể làm người đọc hiểu sai và gây hoang mang không cần thiết. Hiểu đúng rồi mới nói đúng; phần dưới đây đi qua các kiểu tin sai hay gặp, cách tự kiểm và cách xử lý khi lỡ tay.
Năm kiểu tin sai về biển đảo hay gặp nhất
Phần lớn tin sai không phải bịa hoàn toàn, mà là ghép thật với giả. Nhận ra kiểu tin giúp bạn biết phải kiểm chỗ nào trước.
| Kiểu tin | Dấu hiệu nhận ra | Chỗ cần kiểm |
|---|---|---|
| Ảnh cũ, chuyện mới | Ảnh đẹp, cảm xúc mạnh, chú thích nói chuyện "vừa xảy ra" nhưng không có ngày giờ | Tìm ngược ảnh để xem lần đầu ảnh xuất hiện là khi nào, ở đâu |
| Video bị cắt ngữ cảnh | Đoạn phim ngắn, không có đầu đuôi, lời bình đè lên tiếng gốc | Tìm bản đầy đủ do báo chính thống đăng, nghe lại tiếng gốc |
| Văn bản không có thật | Nhắc "theo quyết định mới", "luật vừa ban hành" nhưng không có số hiệu, ngày ký, cơ quan ban hành | Tra số hiệu văn bản trên cơ sở dữ liệu văn bản pháp luật của Nhà nước |
| Con số phóng đại | Diện tích, số tàu, số đảo, khoảng cách tròn trịa và gây sốc | Đối chiếu với số liệu trong sách giáo khoa, Luật Biển Việt Nam, báo chính thống |
| Lời trích bị gán | Câu nói đặt trong ngoặc kép, gán cho một người nổi tiếng hay một cơ quan, không có buổi phát biểu nào kèm theo | Tìm biên bản họp báo, bản tin gốc ghi lại lời phát biểu đó |
Ví dụ: anh Hưng, ngư dân ở Quảng Ngãi, nhận trong nhóm bạn tàu một bức ảnh tàu cá hư hỏng kèm dòng chữ "sáng nay". Tìm ngược ảnh cho thấy bức ảnh đã được đăng từ nhiều năm trước, trong một bài báo về bão. Anh không chia sẻ tiếp và nhắn riêng cho người gửi để cùng xem lại.
Sáu bước kiểm chứng trong mười phút
Không cần công cụ chuyên môn; một chiếc điện thoại có trình duyệt là đủ. Làm theo thứ tự, gặp bước nào không qua thì dừng chia sẻ.
- Đọc hết bài, không chỉ tiêu đề. Nhiều tiêu đề nói một đằng, nội dung bên trong nói khác hoặc thừa nhận "chưa được xác nhận".
- Tìm nguồn gốc. Bài viết dẫn từ đâu: thông cáo của Bộ Ngoại giao, báo chính thống, hay chỉ "nghe nói", "một người bạn kể". Nguồn mơ hồ là tín hiệu dừng.
- Tìm ngược hình ảnh. Dùng tính năng tìm kiếm bằng hình ảnh của công cụ tìm kiếm để xem ảnh xuất hiện lần đầu khi nào và trong bối cảnh nào.
- Kiểm ngày tháng. Một tin thật của năm trước, nếu chia sẻ lại như tin hôm nay, vẫn là thông tin sai lệch.
- Đối chiếu ít nhất hai nguồn chính thống. Sự kiện quan trọng về biển đảo luôn được báo chí chính thống và người phát ngôn Bộ Ngoại giao đề cập; không thấy ở đâu cả thì nên nghi ngờ.
- Tự hỏi bài viết muốn mình làm gì. Bài thúc giục chia sẻ ngay, kêu gọi tụ tập hay chuyển tiền là bài cần cẩn thận gấp đôi.
Sau sáu bước, nếu vẫn chưa chắc, cách an toàn nhất là không chia sẻ. Bạn không mất gì khi chờ thêm một ngày để báo chính thống đưa tin.
Vì sao tin sai về chủ quyền lan nhanh hơn tin đúng
Tin về biển đảo chạm vào tình cảm sâu sắc của người Việt với quê hương, với ngư dân và những người đang làm nhiệm vụ ngoài khơi. Chính tình cảm đó khiến người đọc dễ bấm chia sẻ ngay khi thấy một hình ảnh xúc động, trước khi kịp đặt câu hỏi. Người làm tin sai hiểu điều này, nên họ thường chọn hình ảnh mạnh, lời lẽ gay gắt và thêm câu "chia sẻ để mọi người cùng biết".
Tin đúng thì thường khô hơn. Một thông cáo chính thức dùng ngôn ngữ chừng mực, nêu rõ thời gian, địa điểm và lập trường, không có chi tiết giật gân. Vì vậy trên mạng xã hội, bản tin đúng có khi ít lượt chia sẻ hơn bài viết sai. Biết điều này giúp bạn tự nhắc mình: cảm giác phẫn nộ hay xúc động mạnh khi đọc là lúc nên chậm lại, không phải lúc nên bấm nút.
Một lý do khác là các nhóm kín trên ứng dụng nhắn tin. Tin lan trong nhóm gia đình, nhóm lớp, nhóm đồng hương thường được tin hơn vì đến từ người quen. Nhưng người quen gửi không có nghĩa là người quen đã kiểm. Khi bạn là người chuyển tiếp, uy tín của chính bạn cũng gắn vào tin đó.
Ví dụ: một nhóm đồng hương Thanh Hoá ở TP Hồ Chí Minh từng chuyền tay nhau một bài nói về "luật mới cấm ngư dân ra khơi". Không ai trong nhóm tra số hiệu văn bản, vì người gửi đầu tiên là một bác lớn tuổi được cả nhóm quý trọng. Hai ngày sau, một thành viên làm ở hội nghề cá giải thích rằng bài viết đã hiểu sai một quy định về đăng ký tàu cá. Nếu ngay từ đầu có người hỏi "văn bản số mấy, ai ký", tin sai đã dừng lại sau người gửi đầu tiên.
Chỗ hay sai khi tự kiểm
Tin vì thấy nhiều người chia sẻ. Số lượt chia sẻ đo độ lan, không đo độ đúng. Một bài sai có thể có hàng chục nghìn lượt chia sẻ chỉ trong một ngày.
Tin vì trang đăng có tên nghe chính thống. Nhiều trang đặt tên gần giống tên cơ quan nhà nước hoặc tờ báo lớn. Kiểm xem trang đó có phải kênh chính thức được xác minh của cơ quan đó không.
Tin vì có ảnh chụp màn hình văn bản. Ảnh chụp văn bản rất dễ chỉnh sửa. Văn bản thật luôn tra được theo số hiệu, ngày ban hành và cơ quan ký.
Nghĩ rằng tin sai theo hướng có lợi cho mình thì không sao. Tin phóng đại theo chiều nào cũng làm hỏng niềm tin vào thông tin chính thống. Khi bị phát hiện sai, nó còn bị dùng để phủ nhận cả những sự thật có căn cứ.
Bình luận "không biết thật hay giả" rồi vẫn chia sẻ. Câu rào đón không làm tin bớt lan. Người đọc sau thường chỉ thấy nội dung, không thấy câu rào của bạn.
Soi một đoạn video về biển: năm chỗ cần nhìn
Thời tiết và mùa. Video nói là "hôm nay" nhưng biển động, trời u ám trong khi bản tin thời tiết khu vực đó báo trời êm là dấu hiệu đoạn phim được quay vào lúc khác. Gió mùa và mùa bão ở Biển Đông khá rõ, nên chi tiết thời tiết thường lộ ra sự lệch thời gian.
Tiếng gốc và lời bình. Tắt lời bình đè lên, nghe tiếng gốc nếu còn. Nhiều video bị lồng lời kể khác hẳn với những gì người trong video đang nói.
Chỗ cắt. Đoạn phim bắt đầu đột ngột hoặc dừng ngang giữa một hành động thường đã bị cắt bỏ phần giải thích bối cảnh. Hãy tìm bản dài hơn trước khi kết luận.
Kích thước và chất lượng. Video mờ, bị phóng to, có khung viền của một nền tảng khác là đã qua nhiều lần đăng lại. Mỗi lần đăng lại là một lần có thể bị thay chú thích.
Người đăng đầu tiên. Lần ngược về tài khoản đăng sớm nhất. Một đoạn phim do báo chính thống hay cơ quan chức năng công bố khác hẳn đoạn phim do một tài khoản lập vài ngày trước tung ra.
Lỡ chia sẻ nhầm thì làm gì
Ai cũng có lúc chia sẻ nhầm. Điều đáng làm là sửa nhanh và rõ ràng. Trước hết, gỡ bài đã chia sẻ hoặc chỉnh lại nội dung ở chế độ bạn đang đăng. Nếu đã gửi vào nhóm, hãy nhắn thêm một tin ngắn trong chính nhóm đó: "Tin mình gửi lúc sáng là ảnh cũ từ năm trước, không phải sự việc hôm nay, mọi người đừng chuyển tiếp nhé." Một câu đính chính đơn giản như vậy hiệu quả hơn nhiều so với lặng lẽ xoá.
Nếu tin sai có dấu hiệu cố ý xuyên tạc, kích động, bạn có thể dùng chức năng báo cáo nội dung của nền tảng mạng xã hội. Với nội dung nghiêm trọng, có thể phản ánh tới cơ quan quản lý thông tin hoặc cơ quan công an theo kênh tiếp nhận chính thức ở địa phương. Không cần tranh cãi gay gắt với người đăng; việc của bạn là không để tin sai đi tiếp qua tay mình.
Ví dụ: cô Lan, giáo viên Ngữ văn ở Nghệ An, lỡ chuyển một bài viết vào nhóm phụ huynh lớp chủ nhiệm. Tối hôm đó cô đọc được bản tin chính thống với nội dung khác. Cô nhắn đính chính, kèm tóm tắt bản tin đúng và nhắc phụ huynh cách kiểm trước khi chuyển tiếp. Nhiều phụ huynh cảm ơn vì được biết thêm cách tự kiểm.
Câu hỏi tự kiểm trước khi bấm chia sẻ
Đọc nhanh năm câu sau. Trả lời "không" ở câu nào thì dừng lại ở câu đó.
- Mình có biết bài này lấy thông tin từ cơ quan hay tờ báo chính thống nào không?
- Mình có biết hình ảnh, video trong bài được ghi lại khi nào và ở đâu không?
- Văn bản hay con số trong bài có tra lại được ở nguồn gốc không?
- Nếu người được nhắc tên trong bài đọc được, họ có xác nhận nội dung này không?
- Mình có sẵn sàng đính chính công khai nếu sau này tin này hoá ra sai không?
Năm câu này dùng được cho cả tin về biển đảo lẫn tin về biên giới đất liền, cột mốc hay bất kỳ sự kiện nào liên quan đến chủ quyền. Thói quen hỏi trước khi chia sẻ là đóng góp nhỏ nhưng thiết thực của mỗi người dùng mạng.
Câu hỏi thường gặp
Nguồn nào được xem là chính thống khi kiểm tin về biển đảo?
Thông cáo và phát ngôn của Bộ Ngoại giao, thông tin của Uỷ ban Biên giới quốc gia, Cổng thông tin điện tử Chính phủ, văn bản pháp luật đã ban hành và các cơ quan báo chí chính thống là những nguồn nên đối chiếu đầu tiên.
Tìm ngược hình ảnh trên điện thoại làm thế nào?
Bạn mở ứng dụng tìm kiếm có tính năng tìm bằng hình ảnh, chọn bức ảnh đã lưu trong máy, rồi xem các trang từng đăng ảnh đó. Kết quả cũ nhất thường cho biết ảnh xuất hiện lần đầu khi nào.
Tin đúng nhưng đã cũ thì có nên chia sẻ lại không?
Được, nếu bạn ghi rõ thời điểm sự việc và lý do chia sẻ lại. Điều cần tránh là để người đọc tưởng đó là chuyện vừa xảy ra, vì như vậy vẫn gây hiểu sai.
Có nên tranh luận với người đăng tin sai không?
Không cần tranh luận gay gắt. Bạn có thể nhắn riêng, gửi kèm nguồn chính thống để họ tự xem lại. Nếu nội dung có dấu hiệu xuyên tạc, dùng chức năng báo cáo của nền tảng là đủ.
Trẻ em trong nhà đọc phải tin sai về biển đảo thì nên làm gì?
Bạn ngồi cùng con, làm lại sáu bước kiểm chứng như một trò chơi tìm manh mối. Cách này giúp trẻ tự rút ra bài học, nhớ lâu hơn là chỉ nghe người lớn nói tin đó sai.
Chia sẻ tin sai về chủ quyền có bị xử lý không?
Pháp luật Việt Nam có quy định xử lý hành vi đưa, chia sẻ thông tin sai sự thật trên mạng, mức độ tuỳ tính chất và hậu quả. Cách an toàn nhất là kiểm trước khi chia sẻ và đính chính ngay khi lỡ.