Đường cơ sở thẳng của Việt Nam theo Tuyên bố năm 1982 bắt đầu ở vùng biển Tây Nam. Điểm A1 đặt tại Hòn Nhạn thuộc quần đảo Thổ Chu, nay thuộc tỉnh An Giang; điểm A2 đặt tại Hòn Đá Lẻ, phía đông nam Hòn Khoai, thuộc vùng biển Cà Mau.
Trước A1 còn có điểm 0, nằm trên biển, trên đường nối quần đảo Thổ Chu với đảo Poulo Wai. Như vậy hai cụm đảo nhỏ ở cực Tây Nam là nơi "khởi đầu" của toàn bộ đường cơ sở chạy dọc bờ biển. Bài dưới giới thiệu từng cụm, vì sao chúng được chọn làm điểm chuẩn và đời sống trên đó.
Thổ Chu hay Thổ Châu: tên gọi nào đúng
Trong Tuyên bố năm 1982, quần đảo được ghi là Thổ Chu, và đây cũng là cách gọi quen thuộc trong sách địa lý. Sau sắp xếp năm 2025, đơn vị hành chính ở đây mang tên đặc khu Thổ Châu, thuộc tỉnh An Giang (tỉnh Kiên Giang cũ đã hợp nhất vào An Giang). Hai cách viết cùng chỉ một cụm đảo.
Khi viết bài hay làm bài thi, bạn có thể dùng tên đơn vị hành chính hiện hành là Thổ Châu khi nói về địa giới, và giữ nguyên chữ Thổ Chu khi trích văn bản năm 1982. Đừng sửa tên trong văn bản trích dẫn cho "khớp" với tên mới, vì trích dẫn phải giữ đúng nguyên văn.
Tương tự, Hòn Khoai và Hòn Đá Lẻ trong tuyên bố được ghi thuộc tỉnh Minh Hải, tên tỉnh thời đó. Minh Hải sau này tách thành Cà Mau và Bạc Liêu, rồi năm 2025 Bạc Liêu hợp nhất vào Cà Mau. Cụm Hòn Khoai thuộc vùng biển Cà Mau.
Chuyện tên gọi tưởng nhỏ nhưng gây nhầm khá nhiều. Một phụ huynh ở An Giang kể con mình làm bài kiểm tra ghi "điểm A1 ở Hòn Nhạn, tỉnh Kiên Giang" và băn khoăn có bị coi là sai không. Câu trả lời hợp lý là: nếu đề hỏi theo văn bản năm 1982 thì cách ghi đó đúng nguyên văn; nếu đề hỏi đơn vị hành chính hiện nay thì phải ghi An Giang. Dạy con phân biệt "tên trong văn bản" và "tên hiện hành" là kỹ năng dùng được cho mọi bài học có địa danh đã đổi.
Hai cụm đảo đặt cạnh nhau
Bảng so sánh giúp bạn nhớ hai cụm đảo mà không lẫn:
| Nội dung | Quần đảo Thổ Chu | Cụm Hòn Khoai |
|---|---|---|
| Vùng biển | Vịnh Thái Lan, phía tây nam đảo Phú Quốc | Ngoài khơi mũi Cà Mau, phía biển Đông |
| Khoảng cách | Cách Phú Quốc khoảng 100 km | Cách bờ Cà Mau chừng mười mấy cây số |
| Thuộc (từ 2025) | Đặc khu Thổ Châu, tỉnh An Giang | Vùng biển tỉnh Cà Mau |
| Điểm chuẩn | A1 tại Hòn Nhạn | A2 tại Hòn Đá Lẻ, đông nam Hòn Khoai |
| Đảo lớn nhất | Đảo Thổ Chu, rộng khoảng 13 km² | Hòn Khoai |
| Đặc điểm | Đảo xa bờ, có dân, có cảng, nhiều rừng | Cụm đảo nhỏ, có hải đăng, rừng nguyên sinh |
Mẹo nhớ: "Một ở vịnh, hai ở mũi". Điểm A1 nằm trong vịnh Thái Lan, điểm A2 nằm ngoài khơi mũi Cà Mau. Từ A2, đường cơ sở vòng sang phía đông, lên Côn Đảo với ba điểm A3, A4, A5.
Quần đảo Thổ Chu: đảo xa nhất phía Tây Nam
Quần đảo Thổ Chu gồm một số hòn đảo, trong đó đảo Thổ Chu lớn nhất, rộng khoảng 13 km² theo nhiều nguồn, các hòn còn lại nhỏ hơn nhiều, trong đó có Hòn Nhạn giữ điểm A1. Đảo chính có đồi rừng, bãi cát và vũng neo đậu kín gió, là nơi tàu cá vào tránh trú khi biển động.
Thổ Chu nằm gần các ngư trường lớn của vùng biển Tây Nam. Cư dân trên đảo không đông, chủ yếu làm dịch vụ hậu cần nghề cá, đánh bắt và buôn bán nhỏ. Trên đảo có trường học, trạm y tế, điện, nước sinh hoạt, cùng các lực lượng làm nhiệm vụ. Đời sống phụ thuộc nhiều vào tàu tiếp tế từ Phú Quốc và đất liền.
Vì xa bờ, việc khám chữa bệnh nặng hay việc học ở bậc cao vẫn cần vào đất liền. Nhiều gia đình trên đảo có con đi học ở Phú Quốc hoặc Rạch Giá, tới kỳ nghỉ mới về đảo. Câu chuyện này giống ở nhiều đảo xa khác, và giúp ta hiểu vì sao các chính sách hỗ trợ người dân sống trên đảo có ý nghĩa thiết thực.
Cụm Hòn Khoai: rừng nguyên sinh và ngọn hải đăng
Cụm đảo gần mũi Cà Mau. Hòn Khoai là hòn lớn nhất trong một cụm đảo nhỏ ngoài khơi mũi Cà Mau. Quanh nó có một số hòn nhỏ hơn, trong đó Hòn Đá Lẻ ở phía đông nam giữ điểm A2.
Đảo đá giữa vùng bờ bùn. Bờ biển Cà Mau chủ yếu là bãi bùn và rừng ngập mặn. Hòn Khoai thì là đảo đá, có đồi và rừng nguyên sinh, khác hẳn đất liền đối diện. Chính vì nổi bật như vậy nên nó là mốc định hướng cho tàu thuyền từ lâu.
Ngọn hải đăng lâu năm. Trên đảo có ngọn hải đăng được xây từ đầu thế kỷ 20, đến nay vẫn hoạt động, dẫn đường cho tàu qua vùng biển mũi Cà Mau.
Thiên nhiên còn hoang sơ. Rừng trên Hòn Khoai có nhiều loài cây, chim, thú nhỏ. Biển quanh đảo có rạn đá, nhiều loài hải sản. Lượng khách tới đây ít nên thiên nhiên còn giữ được khá nguyên vẹn.
Tham quan theo quy định. Ra Hòn Khoai cần đi theo tàu và lộ trình được phép, thông qua đơn vị tổ chức hợp lệ và báo trước với lực lượng biên phòng tại địa phương.
Bài tập nhỏ: lần theo điểm đầu của đường cơ sở
Em Vy, học sinh lớp 9 ở Cần Thơ, được cô giao bài tập lần theo phần đầu đường cơ sở. Em làm theo các bước sau và trình bày trước lớp:
- Mở bản đồ hành chính Việt Nam do nhà xuất bản chính thống phát hành, tìm đảo Phú Quốc.
- Từ Phú Quốc, dò xuống phía tây nam để tìm quần đảo Thổ Chu. Đánh dấu Hòn Nhạn nếu bản đồ có thể hiện, nếu không thì đánh dấu cả quần đảo.
- Tìm mũi Cà Mau, dò ra biển để thấy Hòn Khoai. Đánh dấu vị trí điểm A2.
- Dùng thước nối A1 với A2. Đoạn này chạy cắt ngang phần biển phía tây nam của mũi Cà Mau.
- Ghi chú vùng nước phía trong đoạn vừa nối là nội thuỷ.
- Tiếp tục nối A2 với Côn Đảo (A3) để thấy đường cơ sở bắt đầu vòng lên phía Bắc.
Kết quả em Vy trình bày không cần chính xác như hải đồ. Mục đích là để cả lớp thấy được hình dáng phần đầu của đường cơ sở, và hiểu vì sao những hòn đảo nhỏ, xa xôi ở cực Tây Nam lại được nhắc tới trong bài học về chủ quyền vùng biển.
Lưu ý khi tìm hiểu và chia sẻ về vùng biển Tây Nam
Vùng biển Tây Nam có nhiều thông tin trôi nổi trên mạng. Vài nguyên tắc giúp bạn nói đúng:
- Dùng đúng tên trong văn bản khi trích dẫn: Thổ Chu, Hòn Nhạn, Hòn Đá Lẻ, Hòn Khoai.
- Ghi đơn vị hành chính theo tên mới từ năm 2025: An Giang cho Thổ Châu, Cà Mau cho Hòn Khoai.
- Không tự suy diễn về vùng nước lịch sử hay ranh giới với nước láng giềng; đó là nội dung pháp lý chuyên sâu, chỉ nêu khi có văn bản chính thức.
- Với con số diện tích, khoảng cách, nói "khoảng" và dẫn nguồn.
- Không chia sẻ ảnh hay thông tin về hoạt động của các lực lượng làm nhiệm vụ trên đảo.
Những nguyên tắc này áp dụng cho mọi hòn đảo, nhưng đặc biệt hữu ích ở vùng biển Tây Nam, nơi tên gọi đã thay đổi qua nhiều lần điều chỉnh địa giới và dễ gây nhầm lẫn cho người đọc.
Mùa gió ở vùng biển Tây Nam
Khác với vịnh Bắc Bộ hay biển miền Trung, vùng biển quanh Thổ Chu và Phú Quốc chịu ảnh hưởng mạnh của gió mùa tây nam vào mùa mưa, khoảng từ tháng 5 đến tháng 10. Khi đó, phía tây các đảo hứng sóng gió, biển thường động, tàu nhỏ đi lại khó khăn. Mùa khô, khoảng từ tháng 11 đến tháng 4, biển phía tây êm hơn và là mùa đi lại thuận lợi.
Vùng biển quanh Hòn Khoai thì nằm ở chỗ giao nhau giữa biển Đông và vịnh Thái Lan, nên chịu tác động của cả hai mùa gió. Mùa gió đông bắc, sóng từ biển Đông đánh vào; mùa gió tây nam, sóng từ phía vịnh. Người đi biển ở Cà Mau quen gọi tên từng con gió theo kinh nghiệm truyền miệng, và chọn đường đi, chỗ neo theo mùa.
Biết mùa gió giúp bạn hiểu vì sao lịch tàu ra các đảo cực Tây Nam thay đổi theo mùa, và vì sao ngư dân chọn vũng neo khác nhau trong năm. Nếu có dịp ra đảo, hãy hỏi người địa phương về mùa biển êm thay vì chỉ xem dự báo ngắn hạn; kinh nghiệm của họ thường rất chính xác với từng vùng nước cụ thể.
Vì sao điểm chuẩn đặt ở đúng những hòn này
Đường cơ sở thẳng nối các điểm nhô ra ngoài cùng. Ở vùng bờ khúc khuỷu hoặc có chuỗi đảo ven bờ, luật biển cho phép nối các điểm thích hợp phía ngoài. Hòn Nhạn nằm ở rìa ngoài quần đảo Thổ Chu, Hòn Đá Lẻ ở rìa ngoài cụm Hòn Khoai, nên được chọn.
Một hòn đá nhỏ vẫn đủ điều kiện. Điểm chuẩn không cần đặt trên đảo lớn có dân. Chỉ cần đó là đảo theo nghĩa pháp lý, nhô lên khỏi mặt nước khi triều lên, và nằm ở vị trí phù hợp.
Chọn điểm xa bờ không có nghĩa là "lấn" thêm biển. Việc vẽ đường cơ sở phải tuân theo các nguyên tắc của luật biển, như không đi chệch đáng kể khỏi hướng chung của bờ biển. Đây là cách làm được nhiều quốc gia ven biển áp dụng.
Từ đây mới đo được các vùng biển. Lãnh hải 12 hải lý, vùng tiếp giáp lãnh hải và vùng đặc quyền kinh tế 200 hải lý ở vùng biển Tây Nam đều được tính từ đoạn đường cơ sở nối qua hai hòn này.
Câu hỏi thường gặp
Điểm 0 của đường cơ sở nằm ở đâu?
Theo Tuyên bố năm 1982, điểm 0 nằm trên biển, trên đường nối quần đảo Thổ Chu với đảo Poulo Wai. Đây là điểm khởi đầu, trước điểm A1 ở Hòn Nhạn.
Hòn Nhạn thuộc quần đảo nào?
Hòn Nhạn thuộc quần đảo Thổ Chu, nay thuộc đặc khu Thổ Châu của tỉnh An Giang. Hòn Nhạn là điểm A1 của đường cơ sở theo Tuyên bố của Chính phủ ngày 12/11/1982.
Hòn Đá Lẻ nằm ở đâu?
Hòn Đá Lẻ nằm ở phía đông nam Hòn Khoai, ngoài khơi mũi Cà Mau. Đây là điểm A2 của đường cơ sở năm 1982, nối giữa Hòn Nhạn và Côn Đảo.
Thổ Chu và Thổ Châu có phải là hai nơi khác nhau không?
Không. Thổ Chu là cách gọi trong văn bản năm 1982 và sách địa lý, còn Thổ Châu là tên đặc khu từ năm 2025. Cả hai cùng chỉ một cụm đảo ở vùng biển Tây Nam.
Khách du lịch có ra Thổ Chu được không?
Thổ Chu là đảo xa, chủ yếu phục vụ dân cư và nghề cá. Người muốn ra đảo cần hỏi chính quyền địa phương và đơn vị vận tải về tàu, giấy tờ và quy định của biên phòng trước khi đi.
Vì sao hai cụm đảo nhỏ này lại quan trọng?
Vì chúng là phần khởi đầu của đường cơ sở. Từ đường cơ sở mới đo được lãnh hải 12 hải lý và vùng đặc quyền kinh tế 200 hải lý ở vùng biển Tây Nam.