Rạn san hô là nền móng tự nhiên của Hoàng Sa và Trường Sa: các đảo nằm trên rạn, rạn bao quanh đảo, và rạn nuôi gần như toàn bộ sự sống của vùng biển quanh hai quần đảo, từ cá rạn, tôm hùm, trai tai tượng cho tới rùa biển. Các đợt khảo sát khoa học đã ghi nhận hàng trăm loài san hô cứng và rất nhiều loài cá rạn tại đây.
Rạn cũng là thứ dễ tổn thương nhất. Nhiệt độ nước tăng bất thường, sao biển gai bùng phát, khai thác bằng chất nổ và hoá chất, neo tàu bừa bãi đều có thể làm một khu rạn hàng trăm năm tuổi chết trong vài năm. Phần dưới đây giới thiệu các kiểu rạn, những sinh vật đặc trưng và cách nhận ra một rạn khoẻ hay rạn đang suy yếu.
Ba kiểu rạn thường gặp ở hai quần đảo
Cách gọi dưới đây là cách phân loại phổ thông, giúp bạn hình dung khi đọc phóng sự hoặc xem phim tài liệu về hai quần đảo.
| Kiểu rạn | Hình dạng | Gặp ở đâu | Điều đáng chú ý |
|---|---|---|---|
| Rạn viền quanh đảo | dải rạn ôm sát bờ đảo, mặt rạn nông | quanh hầu hết các đảo nổi | là lớp đệm chắn sóng, giữ cát cho bờ đảo |
| Vòng rạn | vành rạn hình vòng hay bầu dục bao một vùng nước nông bên trong | nhiều đá ở Trường Sa, một số cụm ở Hoàng Sa | trong vòng là “hồ” nước êm, nhiều cá con |
| Rạn nền, rạn ngầm | khối rạn nằm dưới mặt nước | các bãi rải rác trong hai quần đảo | ít người thấy, nhưng là nơi cá lớn tụ về |
| Sườn rạn ngoài | dốc từ mép rạn xuống biển sâu | phía ngoài của mọi kiểu rạn | đa dạng nhất, có quạt biển, san hô mềm, cá lớn |
Một sinh viên ngành Sinh học ở Cần Thơ, khi xem phim tài liệu về rạn san hô Trường Sa, đã ghi chú theo bảng này: mỗi cảnh quay cô tự hỏi đây là mặt rạn nông, hồ trong vòng rạn hay sườn rạn ngoài. Chỉ sau một buổi, cô nhận ra mỗi vùng có nhóm sinh vật khác nhau rõ rệt.
Ai sống trên rạn: những nhóm sinh vật đặc trưng
San hô cứng và san hô mềm. San hô cứng như san hô cành, san hô bàn, san hô khối xây nên bộ khung đá vôi của rạn. San hô mềm và quạt biển mọc xen kẽ, nhất là ở sườn rạn.
Cá rạn. Cá bướm, cá thia, cá mó, cá hồng, cá mú sống quanh rạn. Mỗi loài chiếm một tầng, một chỗ ẩn riêng; cá mó gặm tảo và mảnh san hô chết, góp phần tạo cát trắng cho đảo.
Trai tai tượng. Đây là loài thân mềm hai mảnh vỏ lớn, sống gắn trên rạn, nổi tiếng ở các rạn san hô vùng nhiệt đới, trong đó có Trường Sa. Vỏ có thể rất lớn, màng áo nhiều màu do có tảo cộng sinh. Nhiều loài trai tai tượng hiện thuộc diện cần được bảo vệ.
Tôm hùm, ốc, hải sâm, cầu gai. Đây là những sinh vật đáy có giá trị cao, cũng là nhóm dễ bị khai thác quá mức nhất. Hải sâm và cầu gai còn làm “vệ sinh” mặt rạn.
Rùa biển và cá lớn. Rùa biển tìm thức ăn quanh rạn, cá ngừ, cá nhồng, cá mập rạn tuần tra ở sườn ngoài. Sự có mặt của cá lớn thường cho thấy rạn còn khoẻ.
Vì sao rạn ở hai quần đảo quý với cả Biển Đông
Phần lớn sinh vật rạn sinh sản bằng cách thả trứng và ấu trùng vào nước. Ấu trùng trôi theo dòng chảy nhiều ngày đến nhiều tuần trước khi bám xuống một rạn mới. Vì nằm ở giữa và phía nam Biển Đông, rạn ở Trường Sa được nhiều nhà khoa học xem là một nguồn cung cấp ấu trùng quan trọng cho các vùng rạn và ngư trường xung quanh.
Nói cách khác, sức khoẻ của rạn ở hai quần đảo không chỉ là chuyện của hai quần đảo. Rạn suy thì nguồn cá con cho nhiều ngư trường cũng có thể giảm. Đó là lý do bảo vệ rạn san hô được nhắc đến cùng với bảo vệ nguồn lợi thuỷ sản lâu dài.
Rạn còn là bức tường mềm chắn sóng cho đảo. Khi sóng lớn đập vào, mặt rạn nông làm sóng vỡ trước khi tới bờ, giảm đáng kể sức phá của sóng. Đảo san hô thấp gần như phụ thuộc hoàn toàn vào lớp đệm này. Một rạn chết dần, bị bào mòn, thì bờ đảo phía sau cũng dễ lở hơn.
Bạn không cần nhớ tên khoa học của loài nào. Chỉ cần nắm hai ý: rạn là nơi sinh ra cá, và rạn là lớp áo giáp của đảo.
Những mối đe doạ chính với rạn san hô
Các mối đe doạ dưới đây được các nhà khoa học biển nêu cho rạn san hô vùng nhiệt đới nói chung, và rạn ở hai quần đảo cũng không ngoại lệ:
- Nước biển nóng bất thường kéo dài làm san hô tẩy trắng, nhả tảo cộng sinh, nếu kéo dài thì chết.
- Sao biển gai bùng phát số lượng, ăn mô san hô sống trên diện rộng.
- Khai thác bằng chất nổ, xung điện, hoá chất độc: những cách đánh bắt bị pháp luật thuỷ sản cấm, phá huỷ cả khung rạn chứ không chỉ bắt cá.
- Thả neo trực tiếp lên rạn, kéo lưới đáy qua vùng rạn làm gãy san hô cành.
- Khai thác quá mức tôm hùm, hải sâm, trai tai tượng, làm mất cân bằng của cả hệ sinh thái.
- Rác nhựa và lưới bỏ trôi dạt mắc vào rạn, quấn lấy san hô và sinh vật.
Trong số này, có những thứ ngoài tầm tay của từng người như nước biển nóng lên, nhưng cũng có những thứ mà ngư dân và du khách làm được ngay: không dùng cách đánh bắt huỷ diệt, không thả neo lên rạn, không mang rác ra biển.
Nhìn ảnh hoặc phim để nhận ra rạn khoẻ hay rạn yếu
Bạn có thể làm bài tập này với bất kỳ phim tài liệu hay bộ ảnh nào về rạn san hô, kể cả ảnh của các đoàn khảo sát được báo chí đăng tải.
- Quan sát màu: rạn khoẻ có màu nâu, xanh, tím, vàng xen kẽ; mảng trắng toát đồng loạt là dấu hiệu tẩy trắng.
- Quan sát hình: san hô cành, san hô bàn còn nguyên dáng là tốt; nhiều mảnh vụn nằm rải rác là dấu hiệu bị gãy, có thể do bão, neo hoặc chất nổ.
- Quan sát lớp phủ: san hô chết thường bị tảo sợi màu nâu xám phủ kín.
- Đếm cá: rạn khoẻ có nhiều đàn cá nhỏ và vài con cá lớn; rạn yếu thì vắng, chủ yếu cá nhỏ ăn tảo.
- Ghi lại một câu nhận xét và so với lời bình trong phim hoặc bài báo.
Đây là cách nhận biết của người xem, không phải đánh giá khoa học. Nhưng nó giúp học sinh hiểu rằng “rạn san hô đẹp” không chỉ là màu sắc, mà là cả sự sống đầy đủ trên rạn.
Bạn làm được gì dù không ở gần hai quần đảo
Phần lớn người đọc sẽ không có dịp lặn ở Hoàng Sa hay Trường Sa, nhưng vẫn góp phần được vào việc giữ rạn san hô của cả vùng biển:
- Không mua san hô khô, vỏ trai tai tượng, đồi mồi làm quà lưu niệm, dù ở bất cứ chợ biển nào.
- Khi đi biển, lặn ngắm ở các đảo ven bờ, không đứng, không chạm, không bẻ san hô.
- Nếu gia đình làm nghề cá, nhắc nhau không dùng chất nổ, xung điện, hoá chất và báo chính quyền khi phát hiện hành vi này.
- Chia sẻ thông tin khoa học từ nguồn chính thống thay vì những đoạn phim không rõ nơi quay.
Một phụ huynh ở Khánh Hoà kể con mình, học lớp 5, đã thuyết phục cả nhà không mua vỏ trai tai tượng ở chợ du lịch sau một tiết học về rạn san hô. Việc nhỏ ấy, nhân lên nhiều gia đình, chính là cách nhu cầu khai thác giảm đi.
Các nhà khoa học tìm hiểu rạn san hô bằng cách nào
Muốn biết một rạn khoẻ hay yếu, các nhà khoa học biển không chỉ nhìn bằng mắt. Cách làm phổ biến là lặn dọc theo một mặt cắt đã định sẵn trên rạn, ghi lại hoặc chụp ảnh từng đoạn, rồi tính tỉ lệ diện tích có san hô sống, san hô chết, tảo, cát và mảnh vụn. Họ cũng đếm số lượng cá và sinh vật đáy theo từng nhóm.
Làm lại đúng mặt cắt đó sau vài năm, người ta biết rạn đang hồi phục hay suy giảm. Đó là lý do các báo cáo khoa học về rạn thường nói theo “độ phủ san hô sống” chứ không chỉ nói “đẹp” hay “xấu”. Kết quả khảo sát ở hai quần đảo được các viện nghiên cứu biển công bố qua các tạp chí và hội thảo chuyên ngành.
Giáo viên Sinh học có thể mô phỏng cách làm này ngay ở sân trường: căng một sợi dây dài mười mét trên bãi cỏ, cho học sinh đi dọc và ghi lại mỗi mét là cỏ, đất trống hay sỏi. Học sinh hiểu ngay ý tưởng “mặt cắt” và vì sao phải đo lặp lại ở đúng chỗ cũ.
Những hiểu lầm hay gặp về san hô
Các ý dưới đây giúp bạn tránh nói sai khi kể về rạn san hô của hai quần đảo:
- “San hô là đá”. San hô là động vật nhỏ sống thành tập đoàn, tự xây bộ khung đá vôi; phần đá chỉ là bộ xương.
- “San hô cứng nên bẻ một nhánh không sao”. San hô cành nhìn chắc nhưng mỗi năm chỉ dài thêm vài cm đến chừng một gang tay; san hô khối còn chậm hơn nhiều, có khi chỉ lớn thêm khoảng một cm mỗi năm.
- “Rạn chết rồi sẽ tự mọc lại nhanh”. Rạn có thể hồi phục nếu được để yên và nước biển thuận lợi, nhưng thường mất nhiều năm đến hàng chục năm.
- “San hô màu trắng là san hô đẹp”. Màu trắng đồng loạt thường là dấu hiệu tẩy trắng hoặc đã chết.
- “Chỉ người lặn mới làm hại được rạn”. Rác trôi từ đất liền, neo tàu, cách đánh bắt huỷ diệt ảnh hưởng tới rạn nhiều hơn người lặn ngắm.
Muốn tự kiểm, hãy thử giải thích cho một em nhỏ vì sao không được mang san hô về làm kỷ niệm. Câu trả lời cần có ý: san hô là sinh vật sống, mọc rất chậm và là nhà của nhiều loài cá.
Câu hỏi thường gặp
Rạn san hô ở Trường Sa có những loài gì nổi bật?
Nổi bật là các loài san hô cứng dạng cành, dạng bàn, dạng khối; cá rạn như cá bướm, cá mó, cá mú; trai tai tượng, tôm hùm, hải sâm và rùa biển kiếm ăn quanh rạn. Các đợt khảo sát ghi nhận hàng trăm loài san hô.
Vì sao rạn san hô quan trọng với đảo?
Rạn làm sóng vỡ trước khi tới bờ, giảm sức phá của sóng, đồng thời cung cấp cát san hô bồi cho đảo. Đảo san hô thấp gần như phụ thuộc vào lớp rạn bao quanh để tồn tại qua các mùa bão.
San hô tẩy trắng có chết ngay không?
Không chết ngay. Tẩy trắng là lúc san hô nhả tảo cộng sinh vì nước quá nóng. Nếu nhiệt độ trở lại bình thường đủ sớm, san hô có thể hồi phục; nếu kéo dài, san hô sẽ chết và bị tảo sợi phủ kín.
Sao biển gai là gì?
Đó là loài sao biển có nhiều gai, ăn mô sống của san hô. Khi số lượng bùng phát, chúng có thể ăn trụi san hô trên những vùng rạn rộng. Đây là mối đe doạ được theo dõi ở nhiều vùng rạn nhiệt đới.
Có nên mua vỏ trai tai tượng làm quà không?
Không nên. Nhiều loài trai tai tượng cần được bảo vệ, và nhu cầu mua làm kỷ niệm khuyến khích khai thác. Bạn có thể chọn ảnh, sách, đồ thủ công từ vật liệu khác làm quà thay thế.
Rạn san hô ở hai quần đảo có liên quan gì tới nguồn cá ven bờ?
Nhiều nhà khoa học cho rằng ấu trùng sinh vật từ rạn ở Trường Sa theo dòng chảy tới các vùng rạn khác. Vì vậy giữ rạn ở hai quần đảo cũng là giữ nguồn giống tự nhiên cho nhiều ngư trường.