Ở Hoàng Sa và Trường Sa, “đảo” là nơi luôn nổi trên mặt nước kể cả lúc triều cao, “cồn” là gò cát hoặc mảnh san hô nhỏ và thấp hơn, “đá” thường là rạn san hô chỉ lộ ra một phần hoặc lộ khi nước ròng, còn “bãi” là vùng nông nằm dưới mặt nước. Chữ đứng đầu tên gọi vì thế cho người đọc biết ngay mình đang nói về một nơi có cát, có cây, hay một rạn san hô mà phần lớn thời gian chìm dưới sóng.
Đây là cách gọi theo thói quen địa lý và hàng hải trong tiếng Việt, không phải định nghĩa pháp lý. Việc một thực thể được xếp loại thế nào theo Công ước Liên hợp quốc về Luật biển 1982 là chuyện khác, thuộc phần luật biển. Phần dưới đây chỉ giúp bạn đọc đúng tên, hình dung đúng cảnh vật và hiểu vì sao các tài liệu đếm số đảo không giống nhau.
Bảng phân biệt nhanh năm cách gọi
Bảng sau tóm tắt các chữ thường gặp trong tên gọi ở hai quần đảo. Ranh giới giữa các loại đôi khi không tuyệt đối, vì đảo nhỏ có thể bị sóng bào mòn và cồn có thể bồi thêm.
| Cách gọi | Hình dung | Lúc triều cao | Có cây, có cát không | Ví dụ tên quen thuộc |
|---|---|---|---|---|
| Đảo | mảnh đất cát san hô nổi hẳn | vẫn nổi | thường có cát, nhiều đảo có cây | đảo Song Tử Tây, đảo Sinh Tồn, đảo Phú Lâm |
| Cồn | gò cát hoặc mảnh san hô nhỏ, thấp | thường vẫn nổi một phần | ít cây hoặc không có | các cồn cát quanh nhóm An Vĩnh |
| Đá | rạn san hô, có chỗ nhô lên | phần lớn chìm, vài khối nhô | không có cát ổn định | Đá Tây, Đá Lát ở Trường Sa |
| Bãi | vùng nông dưới mặt nước | chìm | không | các bãi san hô ngầm rải rác trong quần đảo |
| Vòng rạn, hồ trong rạn | rạn san hô bao quanh một vùng nước nông | vành rạn chìm hoặc lộ một phần | tuỳ nơi | nhiều đá ở Trường Sa có dạng vòng rạn |
Mẹo nhớ của một thầy giáo ở Hải Phòng: “đảo đứng, cồn ngồi, đá ló đầu, bãi nằm”. Đảo đứng hẳn trên mặt nước, cồn thấp như ngồi bệt, đá chỉ ló lên một phần, bãi thì nằm hẳn dưới nước. Học sinh lớp 6 nhớ câu này nhanh hơn mọi định nghĩa.
Thuỷ triều quyết định một nơi nổi hay chìm
Mực nước biển lên xuống mỗi ngày theo thuỷ triều. Chênh lệch giữa lúc nước lớn và nước ròng ở vùng khơi Biển Đông thường tính bằng mét, không lớn như một số vùng ven bờ, nhưng với một rạn san hô bằng phẳng chỉ cao ngang mặt nước, chừng ấy đủ để biến cả một vùng rộng từ biển xanh thành bãi san hô trơ ra dưới nắng.
Vì vậy nhiều “đá” ở Trường Sa có hai gương mặt. Lúc nước ròng, người đứng trên tàu thấy một vành san hô lộ ra, sóng vỗ trắng xoá ở mép ngoài. Lúc nước lớn, gần như chỉ còn thấy một vệt nước màu nhạt hơn và những con sóng gãy ở chỗ rạn nông. Người đi biển phải thuộc rạn hoặc dựa vào hải đồ để tránh mắc cạn.
Đảo thì khác: dù triều lên cao nhất, phần cát vẫn nổi. Đó là lý do cây cối mọc được trên đảo mà không mọc được trên đá. Khi đọc một bài viết mô tả “hàng cây trên đá”, bạn có thể đoán người viết đang dùng sai chữ, hoặc đang nói về một công trình chứ không phải cảnh tự nhiên.
Một ngư dân ở Quảng Ngãi kể ông dạy con trai cách nhận biết rạn chìm bằng màu nước: chỗ nước chuyển từ xanh thẫm sang xanh ngọc nhạt là chỗ nông, tàu phải đi chậm và tránh xa. Đó là kiến thức đi biển chứ không phải sách vở, nhưng nó giải thích rất đúng sự khác nhau giữa đá và biển sâu.
Đảo san hô ở hai quần đảo hình thành từ vật liệu gì
Khung là rạn san hô. Hàng nghìn năm, san hô và các sinh vật tiết vôi xây nên rạn. Khi rạn đã nhô gần sát mặt nước, nó thành cái nền để cát và mảnh vụn tích tụ lên trên.
Cát là mảnh vỡ của sinh vật. Cát trên đảo không phải cát sông đổ ra biển. Nó là mảnh san hô, vỏ ốc, vỏ sò, mảnh tảo vôi bị sóng nghiền nhỏ. Nhìn kỹ một nắm cát đảo, bạn sẽ thấy màu trắng ngà và những mảnh hình que, hình vỏ rất nhỏ.
Sóng và bão xếp cát thành đảo. Sóng lớn, nhất là trong bão, hất mảnh vụn lên mặt rạn và dồn lại thành gò. Theo thời gian, gò cao dần, cây bám rễ giữ cát, phân chim và lá mục làm đất dày thêm. Một cồn cát có thể dần trở thành đảo nhỏ nếu được bồi đủ lâu.
Đảo cũng có thể bị bào mòn. Cùng sức sóng ấy có thể kéo cát đi. Bờ đảo vì vậy thay đổi theo mùa: phía này bồi, phía kia lở. Đó là lý do bờ kè và hàng cây chắn sóng rất quan trọng với đời sống trên các đảo nhỏ.
Chỗ không cần làm. Bạn không cần thuộc các giả thuyết địa chất về sự hình thành vòng rạn để đọc đúng tên gọi. Với mục đích phổ thông, nắm được bốn ý trên là đủ.
Vì sao mỗi nguồn ghi một số đảo khác nhau
Bạn sẽ gặp các con số như “hơn 30”, “hơn 100”, “khoảng 130” hoặc lớn hơn khi đọc về hai quần đảo. Những con số này không mâu thuẫn mà phản ánh các cách đếm khác nhau:
- Có nguồn chỉ đếm đảo nổi thường xuyên, có nguồn đếm cả đá, cồn và bãi ngầm.
- Một vòng rạn lớn có thể được tính là một thực thể, hoặc tách thành nhiều đá nhỏ có tên riêng.
- Cồn cát mới bồi hoặc bị bão bào mòn làm số đảo nổi thay đổi qua các đợt khảo sát.
- Một số tài liệu cũ gộp chung số liệu của cả Hoàng Sa và Trường Sa.
- Tài liệu khác nhau dùng hải đồ của các thời kỳ khác nhau.
Khi viết bài hay thuyết trình, cách an toàn là dùng cụm “hơn 30 đảo, đá, cồn, bãi” cho Hoàng Sa và “hơn 100 đảo, đá, bãi” cho Trường Sa. Nếu muốn dùng một con số cụ thể hơn, hãy ghi rõ con số đó lấy từ tài liệu nào và tài liệu ấy đếm theo cách nào. Không tự cộng số liệu từ nhiều nguồn với nhau, vì rất dễ đếm trùng.
Đá và bãi không có người ở vẫn quan trọng thế nào
Nơi sinh vật biển tụ về. Rạn san hô ở các đá là chỗ cá con ẩn náu, nơi nhiều loài cá rạn, tôm hùm, ốc, hải sâm sinh sống. Một đá chìm phần lớn thời gian vẫn là cả một khu vườn dưới nước, nuôi nguồn lợi mà ngư dân khai thác ở vùng biển xung quanh.
Mốc định hướng cho người đi biển. Sóng gãy trắng ở mép rạn nhìn thấy từ xa, giúp người đi biển biết mình đang ở gần thực thể nào. Ngược lại, rạn chìm cũng là mối nguy mắc cạn, nên hải đồ ghi rõ vị trí từng đá, từng bãi.
Chỗ neo tránh sóng. Phía khuất gió của một vòng rạn thường có nước êm hơn. Ngư dân quen biển biết những chỗ như vậy để neo tàu nghỉ khi gió chưa quá mạnh.
Một phần của cảnh quan quần đảo. Khi nói tới Hoàng Sa hay Trường Sa, nhiều người chỉ nghĩ tới các đảo có cây xanh. Thực ra phần lớn quần đảo là đá và bãi. Hình dung đầy đủ cả hai phần giúp bạn kể về quần đảo chính xác hơn, không chỉ qua vài tấm ảnh đảo có hàng cây.
Câu hỏi tự kiểm. Thử giải thích cho một người bạn vì sao một đá san hô chìm vẫn có giá trị với ngư dân. Nói được ý về nguồn cá và ý về an toàn hàng hải là bạn đã nắm phần này.
Một nơi, nhiều tên gọi: dùng tên nào khi viết tiếng Việt
Phần lớn đảo, đá ở hai quần đảo có tên tiếng Việt, nhiều tên mang âm Hán Việt như Song Tử, Sinh Tồn, Nam Yết, An Vĩnh, Linh Côn. Khi đọc tài liệu nước ngoài hoặc hải đồ quốc tế, bạn sẽ gặp tên tiếng Anh của cùng những nơi này, do các nhà hàng hải đặt từ nhiều thế kỷ trước.
Nguyên tắc đơn giản: trong văn bản tiếng Việt, dùng tên tiếng Việt và viết hoa đúng chữ cái đầu mỗi âm tiết của tên riêng, ví dụ đảo Song Tử Tây, Đá Tây, nhóm Lưỡi Liềm. Chữ “đảo” viết thường khi đứng trước tên, còn chữ “Đá” thường được viết hoa vì là một phần của tên riêng. Nếu cần nhắc tên nước ngoài cho người đọc dễ đối chiếu, đặt nó trong ngoặc đơn sau tên tiếng Việt, một lần là đủ.
Một sinh viên năm nhất ở Huế làm phụ đề tiếng Việt cho một phim tài liệu thiên nhiên nước ngoài có cảnh rạn san hô Trường Sa. Cô dịch tên các rạn sang tên tiếng Việt theo tài liệu chính thống, để người xem trong nước nhận ra đó là vùng biển của Việt Nam. Đó là cách làm đúng, vừa chính xác vừa không cần bình luận thêm.
Bài tập phân loại cho học sinh, làm trong mười lăm phút
Giáo viên có thể dùng bài tập này mở đầu tiết học về biển đảo, hoặc phụ huynh làm cùng con ở nhà.
- Viết ra mười tên gọi lấy từ sách giáo khoa hoặc bản tin thời sự về hai quần đảo, gồm cả đảo, đá và nhóm đảo.
- Cho học sinh xếp mỗi tên vào một trong năm cột: đảo, cồn, đá, bãi, nhóm hoặc cụm đảo.
- Với mỗi tên đã xếp, hỏi thêm một câu: lúc triều cao nơi đó có nổi không, có trồng được cây không.
- So sánh với bảng phân biệt ở trên, chỉ ra chỗ xếp sai và lý do.
- Kết thúc bằng một câu tự viết của học sinh mô tả cảnh vật ở một đá san hô lúc nước ròng.
Bài tập không chấm điểm, chỉ để học sinh nhìn thấy sự khác nhau. Câu tự kiểm cuối buổi: “Vì sao trên đá san hô không mọc được cây?”. Học sinh trả lời được ý “vì nó chìm khi triều cao, không giữ được cát và nước ngọt” là đã hiểu đúng.
Câu hỏi thường gặp
Đá trong tên gọi ở Trường Sa có phải là đá tảng không?
Không. Trong tên gọi như Đá Tây hay Đá Lát, chữ “đá” chỉ rạn san hô, phần lớn chìm hoặc chỉ lộ một phần khi nước ròng. Đó không phải tảng đá núi như ở đất liền.
Cồn và đảo khác nhau ở điểm nào?
Cồn là gò cát hoặc mảnh san hô nhỏ và thấp, ít hoặc không có cây, có thể thay đổi hình dạng sau mùa bão. Đảo lớn hơn, nổi chắc chắn hơn và thường có thảm thực vật giữ cát.
Bãi ngầm có nhìn thấy được không?
Thường là không, vì bãi nằm dưới mặt nước. Người đi biển nhận ra bãi nông qua màu nước nhạt hơn, sóng gãy bất thường hoặc nhờ hải đồ. Đây là chỗ tàu thuyền phải đi chậm và cẩn thận.
Vì sao sách này ghi Trường Sa hơn 100 đảo, sách kia ghi khoảng 130?
Vì mỗi tài liệu đếm theo cách khác nhau: có nơi chỉ đếm thực thể nổi, có nơi đếm cả đá và bãi ngầm, có nơi tách một vòng rạn thành nhiều đá. Khi viết, nên dùng cụm “hơn 100 đảo, đá, bãi”.
Cách gọi đảo, đá, bãi có phải là định nghĩa pháp lý không?
Không. Đây là cách gọi địa lý và hàng hải quen dùng trong tiếng Việt. Việc phân loại pháp lý theo Công ước Liên hợp quốc về Luật biển 1982 là nội dung riêng, cần đọc trong phần luật biển.
Khi viết tên Đá Tây có cần viết hoa chữ Đá không?
Tên riêng như Đá Tây, Đá Lát thường viết hoa cả chữ Đá vì đó là một phần của tên. Còn với đảo, chữ “đảo” thường viết thường như đảo Sinh Tồn, đảo Song Tử Tây.