Khi bản tin nói một cơn bão “đi vào khu vực quần đảo Hoàng Sa” hay “vùng biển quần đảo Trường Sa”, đó là cách ngành khí tượng chỉ vị trí tâm bão trên Biển Đông, kèm cấp gió, gió giật và vùng nguy hiểm mà tàu thuyền cần tránh. Hoàng Sa nằm ở bắc Biển Đông nên gặp bão nhiều hơn và sớm hơn trong năm; Trường Sa ở phía nam, ít bão hơn, thường chỉ gặp bão vào khoảng cuối năm.
Đọc đúng bản tin không chỉ là việc của người đi biển. Học sinh, giáo viên, người nhà của ngư dân hay của người đang công tác trên đảo đều cần hiểu những cụm từ như cấp 8, giật cấp 10, sóng cao 4 đến 6 mét, vùng nguy hiểm. Phần dưới đây giải thích từng cụm theo cách dễ nhớ.
Những vùng biển được gọi tên trong bản tin
Bản tin dự báo thời tiết biển chia Biển Đông thành các vùng có tên để người nghe hình dung nhanh. Một số cách gọi thường gặp:
- Bắc Biển Đông: phần phía bắc của Biển Đông, nơi có quần đảo Hoàng Sa. Bản tin thường nói “vùng biển phía Bắc” hoặc “phía Tây khu vực Bắc Biển Đông”.
- Khu vực quần đảo Hoàng Sa: cụm từ chỉ trực tiếp vùng biển quanh quần đảo, dùng khi tâm bão hoặc vùng gió mạnh đi qua đây.
- Khu vực giữa Biển Đông: phần biển ở giữa, ngoài khơi các tỉnh miền Trung và Nam Trung Bộ.
- Vùng biển quần đảo Trường Sa: vùng biển quanh quần đảo ở phía nam.
- Nam Biển Đông: phần phía nam, gồm cả vùng biển ngoài khơi Nam Bộ.
- Vịnh Bắc Bộ và vịnh Thái Lan: hai vịnh được gọi riêng, không nằm trong cách chia trên.
Khi nghe tên vùng biển, hãy tự đặt nó lên hình dung của mình: Hoàng Sa ở phía bắc, ngang miền Trung; Trường Sa ở phía nam, ngoài khơi Khánh Hoà và xa hơn nữa. Một ngư dân ở Đà Nẵng nói ông chỉ cần nghe tên vùng biển là biết tàu của mình có nằm trong vùng phải lo hay không.
Cấp gió và cấp bão: con số trong bản tin nghĩa là gì
Bản tin dùng thang sức gió Beaufort. Bảng dưới đây ghi các cấp hay gặp nhất cùng cách gọi theo quy định phân cấp của Việt Nam.
| Cấp gió | Tốc độ gió xấp xỉ | Cách gọi | Hình dung trên biển |
|---|---|---|---|
| Cấp 6 đến 7 | khoảng 39 đến 61 km/h | áp thấp nhiệt đới | biển động, sóng bạc đầu khắp nơi, tàu nhỏ rất nguy hiểm |
| Cấp 8 đến 9 | khoảng 62 đến 88 km/h | bão | biển động mạnh, sóng cao, bọt nước bị gió cuốn thành dải |
| Cấp 10 đến 11 | khoảng 89 đến 117 km/h | bão mạnh | biển động rất mạnh, tầm nhìn giảm vì bọt sóng |
| Cấp 12 đến 15 | khoảng 118 đến 183 km/h | bão rất mạnh | biển động dữ dội, tàu lớn cũng gặp nguy |
| Từ cấp 16 trở lên | từ khoảng 184 km/h | siêu bão | mức nguy hiểm cao nhất |
“Gió giật” là sức gió trong những cơn ngắn, mạnh hơn gió trung bình. Bản tin nói “gió mạnh cấp 9, giật cấp 11” nghĩa là gió thổi đều ở cấp 9 nhưng từng cơn có thể tới cấp 11. Với tàu thuyền, chính những cơn giật mới là lúc dễ lật, dễ đứt neo nhất.
Bạn không cần thuộc tốc độ gió của từng cấp. Chỉ cần nhớ ngưỡng: cấp 6 là đã nguy hiểm cho tàu nhỏ, cấp 8 trở lên gọi là bão, cấp 12 trở lên là bão rất mạnh.
Vì sao Hoàng Sa gặp bão nhiều hơn Trường Sa
Mỗi năm thường có khoảng một chục cơn bão và áp thấp nhiệt đới hoạt động trên Biển Đông, số lượng thay đổi theo từng năm. Nhiều cơn hình thành ở vùng Tây Thái Bình Dương rồi đi vào Biển Đông, số khác hình thành ngay trên Biển Đông. Hướng đi phổ biến là từ đông sang tây hoặc tây bắc, đi qua phần bắc và giữa Biển Đông, đúng nơi Hoàng Sa nằm.
Đầu và giữa mùa bão, các cơn bão thường đi ở vĩ độ cao, ảnh hưởng tới Bắc Biển Đông, Hoàng Sa, vịnh Bắc Bộ và miền Bắc. Về cuối năm, đường đi có xu hướng lùi dần về phía nam, ảnh hưởng tới miền Trung rồi Nam Trung Bộ. Trường Sa nằm gần xích đạo, nơi lực làm cho xoáy thuận quay yếu hơn, nên ít bão hình thành và đi qua; thời kỳ đáng lo nhất ở đây thường là các tháng cuối năm.
Một cô giáo dạy Địa lý ở Ninh Bình dùng cách giải thích này cho học sinh lớp 8: cô chỉ cho các em thấy rằng những cơn bão đổ bộ vào miền Trung trong tháng 10, tháng 11 thường đã đi qua vùng biển Hoàng Sa hoặc giữa Biển Đông từ một hai ngày trước. Vì vậy bản tin về Hoàng Sa cũng là lời báo trước cho đất liền.
Vùng nguy hiểm và sóng: hai thông tin quan trọng nhất cho người trên biển
Vùng nguy hiểm. Bản tin thường mô tả một vùng biển nằm giữa các vĩ tuyến và kinh tuyến nhất định, nơi có gió mạnh từ cấp 6 trở lên. Tàu thuyền hoạt động trong vùng này đều có khả năng chịu tác động của bão. Vùng nguy hiểm lớn hơn nhiều so với kích thước mắt bão.
Độ cao sóng. Con số như “sóng cao 3 đến 5 mét” cho biết mức sóng trung bình trong vùng gió mạnh, gần tâm bão sóng còn cao hơn. Với tàu cá nhỏ, sóng vài mét đã đủ nguy hiểm.
Thời gian dự báo. Bản tin đưa ra vị trí dự báo sau 12, 24, 48 giờ. Càng xa thời điểm phát tin, sai số càng lớn, nên người đi biển phải theo dõi các bản tin cập nhật liên tục.
Tên gọi theo số. Bão hoạt động trên Biển Đông được ngành khí tượng Việt Nam gọi theo số thứ tự trong năm như bão số 1, bão số 2, bên cạnh tên quốc tế. Áp thấp nhiệt đới thì không đánh số như vậy.
Đọc một bản tin bão trong ba mươi giây
Thứ tự dưới đây giúp người nhà ngư dân hoặc học sinh nắm ý chính của bản tin trên truyền hình, đài phát thanh hay trang tin chính thống.
- Nghe vị trí tâm bão: đang ở vùng biển nào, gần quần đảo nào.
- Nghe sức gió: cấp mấy, giật cấp mấy, để biết đó là áp thấp, bão hay bão mạnh.
- Nghe hướng và tốc độ di chuyển: đi về hướng nào, mỗi giờ bao nhiêu km.
- Nghe vùng nguy hiểm: những vùng biển nào có gió mạnh từ cấp 6 trở lên.
- Liên hệ với người thân trên biển theo cách gia đình đã thống nhất, nhắc họ theo hướng dẫn của bộ đội biên phòng và chính quyền địa phương về nơi trú tránh.
Chỗ hay sai là chỉ nghe sức gió mà bỏ qua vùng nguy hiểm. Một cơn bão cấp 8 ở xa có thể ít đáng lo hơn một áp thấp cấp 7 nhưng vùng gió mạnh trùm đúng ngư trường của tàu nhà mình.
Những điều không nên làm khi có bão trên Biển Đông
Mùa bão cũng là mùa tin đồn. Một vài nguyên tắc giúp bạn và gia đình bình tĩnh hơn:
- Không chia sẻ ảnh, video bão “ở Hoàng Sa” hay “ở Trường Sa” khi không rõ nguồn. Rất nhiều đoạn phim là của nơi khác hoặc năm khác.
- Không dựa vào ứng dụng thời tiết nước ngoài để thay cho bản tin chính thức. Có thể tham khảo, nhưng quyết định ra khơi hay vào bờ phải theo cơ quan dự báo và chỉ đạo của địa phương.
- Không tự suy đoán hướng bão từ một tấm ảnh vệ tinh. Ngay cả người làm nghề cũng cần mô hình và số liệu mới đọc được.
- Không gọi điện liên tục cho người thân trên tàu khi họ đang xoay xở với sóng gió. Thống nhất trước giờ liên lạc là đủ.
Muốn tự kiểm, hãy thử nghe một bản tin bão rồi nói lại trong hai câu: bão đang ở đâu, mạnh cấp mấy, vùng biển nào nguy hiểm. Nói được như vậy là bạn đã đọc đúng bản tin.
Sóng lừng: vì sao biển vẫn động khi bão đã đi xa
Nhiều người ngạc nhiên khi bão đã đi qua Hoàng Sa từ hôm trước, trời đã tạnh, mà biển vẫn còn những con sóng dài, cao, nhịp chậm. Đó là sóng lừng: sóng do gió bão tạo ra rồi lan đi rất xa khỏi vùng gió, vẫn giữ năng lượng sau khi gió đã yếu. Sóng lừng cũng có thể tới trước khi bão tới, như một lời báo hiệu.
Với tàu nhỏ, sóng lừng làm tàu lắc mạnh, khó thả và kéo lưới, khó cập mạn. Với các đảo, sóng lừng có thể tràn qua mặt rạn, đánh vào bờ cát dù trời nắng. Vì vậy bản tin thời tiết biển ngoài cấp gió còn nêu độ cao sóng, và nhiều chuyến tàu phải hoãn dù trời trông có vẻ đẹp.
Một học sinh lớp 11 ở Quảng Trị, con của một gia đình làm nghề cá, giải thích cho cả lớp bằng một thí nghiệm đơn giản: thả một hòn sỏi vào chậu nước rồi quan sát sóng lan ra tới mép chậu sau khi hòn sỏi đã nằm yên. Gió bão giống hòn sỏi, sóng lừng giống những vòng sóng còn lan tiếp.
Gia đình có người đi biển chuẩn bị gì khi mùa bão tới
Những việc dưới đây không thay thế hướng dẫn của chính quyền và bộ đội biên phòng, nhưng giúp gia đình chủ động hơn trong mùa bão:
- Ghi sẵn tên tàu, số đăng ký, tên thuyền trưởng và cách liên lạc với tàu ở một chỗ cả nhà đều biết.
- Thống nhất giờ liên lạc trong ngày, tránh gọi dồn dập khi tàu đang tránh trú.
- Theo dõi bản tin dự báo ít nhất hai lần mỗi ngày khi có áp thấp hoặc bão trên Biển Đông.
- Ghi nhớ nơi tiếp nhận thông tin của địa phương về tàu thuyền trên biển để hỏi khi cần.
- Kiểm tra nhà cửa ở đất liền, vì bão đi qua Hoàng Sa hay giữa Biển Đông thường chỉ một hai ngày sau là ảnh hưởng tới bờ.
Chỗ không cần làm là đăng thông tin hoảng hốt lên mạng xã hội khi chưa liên lạc được với tàu. Hãy hỏi qua kênh chính thức trước; lan truyền tin chưa kiểm chứng chỉ làm các gia đình khác thêm lo.
Câu hỏi thường gặp
Khu vực quần đảo Hoàng Sa trong bản tin là vùng nào?
Đó là vùng biển quanh quần đảo Hoàng Sa ở bắc Biển Đông, ngoài khơi miền Trung, cách Đà Nẵng khoảng 170 hải lý. Bản tin dùng tên quần đảo để người nghe hình dung nhanh vị trí tâm bão hoặc vùng gió mạnh.
Áp thấp nhiệt đới và bão khác nhau thế nào?
Áp thấp nhiệt đới có sức gió mạnh nhất cấp 6 đến 7. Khi gió mạnh lên từ cấp 8 trở lên thì gọi là bão. Cả hai đều nguy hiểm cho tàu thuyền nhỏ, không nên coi nhẹ áp thấp.
Gió giật cấp 10 có nghĩa là gì?
Đó là sức gió trong những cơn ngắn, đột ngột, có thể đạt cấp 10 dù gió trung bình thấp hơn. Cơn giật dễ gây lật tàu, đổ cây, tốc mái, nên bản tin luôn nêu cả gió trung bình lẫn gió giật.
Vì sao bão ít đi qua Trường Sa?
Trường Sa nằm gần xích đạo, nơi điều kiện để xoáy thuận mạnh lên kém hơn, và đường đi phổ biến của bão nằm ở phía bắc. Tuy vậy, vào những tháng cuối năm, áp thấp và bão vẫn có thể đi qua vùng biển phía nam.
Bão số mấy được đặt như thế nào?
Ngành khí tượng Việt Nam đánh số các cơn bão hoạt động trên Biển Đông theo thứ tự xuất hiện trong năm, như bão số 1, bão số 2. Mỗi cơn bão cũng có tên quốc tế riêng do các nước trong khu vực đề xuất.
Người nhà ngư dân nên theo dõi bão qua đâu?
Nên theo dõi bản tin của cơ quan dự báo khí tượng thuỷ văn quốc gia trên truyền hình, đài phát thanh, đài thông tin duyên hải và thông báo của chính quyền địa phương, bộ đội biên phòng nơi tàu đăng ký.