Theo Hiến pháp năm 2013, nước Việt Nam là một nước độc lập, có chủ quyền, thống nhất và toàn vẹn lãnh thổ, bao gồm đất liền, hải đảo, vùng biển và vùng trời; bảo vệ Tổ quốc là nghĩa vụ thiêng liêng và quyền cao quý của công dân. Các luật về biên giới quốc gia, biển, biên phòng, quốc phòng cụ thể hoá điều đó thành những việc công dân được làm, phải làm và không được làm.
Với phần lớn người dân, quyền và nghĩa vụ ấy không nằm ở những việc lớn lao mà ở đời sống hằng ngày: hiểu đúng và nói đúng về lãnh thổ, chấp hành quy định khi đến vùng biên, vùng biển, thực hiện nghĩa vụ quân sự khi đến tuổi, báo tin khi thấy vi phạm, giữ gìn cột mốc và môi trường. Bài này giải thích ở mức nguyên tắc, dễ hiểu, dành cho học sinh, giáo viên và phụ huynh; chỗ nào cần áp dụng vào việc cụ thể, bạn hỏi cơ quan có thẩm quyền ở địa phương.
Những văn bản nền tảng cần biết tên
Bạn không cần thuộc từng điều, nhưng nên biết tên và nội dung chính của các văn bản sau. Khi cần trích dẫn chính xác, hãy tra bản gốc và kiểm tình trạng hiệu lực.
| Văn bản | Nội dung chính liên quan | Ghi chú |
|---|---|---|
| Hiến pháp năm 2013 | Lãnh thổ gồm đất liền, hải đảo, vùng biển, vùng trời; bảo vệ Tổ quốc là nghĩa vụ thiêng liêng và quyền cao quý của công dân | Văn bản có hiệu lực pháp lý cao nhất |
| Luật Biên giới quốc gia năm 2003 | Xác định biên giới quốc gia, khu vực biên giới; trách nhiệm của Nhà nước, tổ chức và công dân trong xây dựng, quản lý, bảo vệ biên giới | Quy định chi tiết nằm ở các nghị định hướng dẫn |
| Luật Biển Việt Nam năm 2012 | Đường cơ sở, nội thuỷ, lãnh hải, vùng tiếp giáp lãnh hải, vùng đặc quyền kinh tế, thềm lục địa; các đảo, quần đảo | Có hiệu lực từ 1/1/2013 |
| Luật Biên phòng Việt Nam năm 2020 | Nhiệm vụ biên phòng, trách nhiệm của toàn dân trong công tác biên phòng | Có hiệu lực từ 1/1/2022 |
| Luật Nghĩa vụ quân sự năm 2015 | Độ tuổi, thủ tục đăng ký, gọi nhập ngũ, tạm hoãn, miễn | Ở địa phương do cơ quan quân sự hướng dẫn cụ thể |
Ví dụ: cô Trang, giáo viên Giáo dục công dân ở Thái Nguyên, dạy chủ đề bảo vệ Tổ quốc bằng cách chia lớp thành năm nhóm, mỗi nhóm đọc phần đầu của một văn bản trong bảng trên rồi trình bày bằng lời của mình. Học sinh nhớ tên văn bản lâu hơn hẳn so với khi chỉ chép lên vở. Cuối tiết, mỗi nhóm nêu một việc cụ thể mà học sinh làm được theo văn bản mình vừa đọc, và cả lớp bình chọn việc dễ làm nhất để thực hiện trong tháng.
"Nghĩa vụ thiêng liêng và quyền cao quý" hiểu thế nào
Cụm từ trong Hiến pháp đặt nghĩa vụ và quyền cạnh nhau. Nghĩa vụ nghĩa là đây là việc mỗi công dân phải làm, không phụ thuộc vào ý thích: thực hiện nghĩa vụ quân sự theo luật, tham gia xây dựng nền quốc phòng toàn dân, chấp hành quy định về biên giới, vùng biển. Quyền nghĩa là công dân được tham gia, được đóng góp, và Nhà nước tạo điều kiện cho việc đó: tham gia tổ tự quản đường biên, tham gia dân quân tự vệ theo luật, tham gia các hoạt động tìm hiểu, tuyên truyền, ủng hộ qua kênh chính thức.
Hiểu như vậy, bảo vệ chủ quyền không phải là việc riêng của lực lượng vũ trang hay cơ quan ngoại giao. Lực lượng chuyên trách làm phần chuyên môn của họ; người dân góp phần bằng nếp sống, hiểu biết và việc làm phù hợp với vị trí của mình. Một ngư dân bám biển đúng quy định, một học sinh trình bày đúng về hai quần đảo, một người dân vùng biên báo tin khi cột mốc bị hư hại đều đang thực hiện quyền và nghĩa vụ đó.
Điều quan trọng là thực hiện qua đúng kênh, theo đúng pháp luật. Những hành động tự phát, dù xuất phát từ lòng yêu nước, nếu trái quy định thì có thể gây hại và bị xử lý. Hiến pháp cũng quy định công dân có nghĩa vụ trung thành với Tổ quốc và nghĩa vụ tuân theo Hiến pháp, pháp luật; hai nghĩa vụ ấy luôn đi cùng nhau. Yêu nước đúng cách là yêu nước trong khuôn khổ pháp luật, qua những việc làm có ích và bền bỉ.
Việc cụ thể theo từng lứa tuổi, vai trò
Học sinh. Học tốt phần lịch sử, địa lý về lãnh thổ; nói đúng tên gọi, đơn vị hành chính của hai quần đảo; không chia sẻ tin chưa kiểm; tham gia hoạt động tìm hiểu ở trường.
Thanh niên đến tuổi. Đăng ký nghĩa vụ quân sự đúng hạn theo thông báo của địa phương, khám sức khoẻ khi được gọi, thực hiện nghĩa vụ hoặc làm thủ tục tạm hoãn theo đúng luật.
Người dân vùng biên, vùng biển. Tham gia tổ tự quản đường biên, cột mốc; khai báo lưu trú cho người lạ; báo tin khi thấy vi phạm; giữ gìn cột mốc, công trình biên giới.
Ngư dân. Đi biển đúng vùng được phép, giữ thiết bị giám sát hành trình hoạt động, ghi nhật ký khai thác, không khai thác ở vùng biển nước khác.
Người kinh doanh. Kiểm hàng hoá, ấn phẩm có hình bản đồ trước khi nhập và bán; không kinh doanh hàng lậu qua biên giới; doanh nghiệp ở vùng biển chấp hành quy định về môi trường và về hoạt động trên biển.
Mọi công dân. Hiểu đúng, nói đúng; chấp hành quy định khi đến vùng biên, ra đảo; giữ môi trường; ủng hộ qua kênh chính thức khi có chương trình hướng về biển đảo, biên giới.
Những việc pháp luật không cho phép
Bên cạnh việc nên làm, công dân cần biết những hành vi bị cấm liên quan đến biên giới, lãnh thổ. Danh sách dưới đây ở mức nguyên tắc; quy định và mức xử lý cụ thể theo văn bản đang có hiệu lực.
- Làm hư hỏng, xê dịch, phá huỷ cột mốc, dấu hiệu đường biên giới, công trình biên giới.
- Qua lại biên giới không qua cửa khẩu, không có giấy tờ hợp lệ; giúp người khác xuất nhập cảnh trái phép.
- Vào khu vực cấm, chụp ảnh, quay phim khu vực cấm khi không được phép.
- Phát tán bản đồ, ấn phẩm, thông tin thể hiện sai chủ quyền, lãnh thổ của Việt Nam.
- Đưa thông tin sai sự thật, xuyên tạc, kích động liên quan đến chủ quyền trên không gian mạng.
- Khai thác tài nguyên ở vùng biên, vùng biển trái quy định, gây ô nhiễm môi trường.
Ví dụ: một hộ kinh doanh ở Lạng Sơn nhập một lô ba lô in hình bản đồ châu Á mà không kiểm. Khi được người mua nhắc rằng bản đồ thiếu hai quần đảo, chủ hộ ngừng bán ngay, cất lô hàng và báo cơ quan quản lý thị trường để được hướng dẫn. Cách xử lý chủ động đó là đúng tinh thần trách nhiệm của công dân khi kinh doanh.
Dạy con về quyền và nghĩa vụ này ở nhà
Phụ huynh có thể giúp con hiểu chuyện lớn bằng việc nhỏ, theo năm bước nhẹ nhàng trong một buổi tối.
- Hỏi con xem lãnh thổ Việt Nam gồm những phần nào; gợi ý bốn phần: đất liền, hải đảo, vùng biển, vùng trời.
- Cùng con đọc chậm câu "bảo vệ Tổ quốc là nghĩa vụ thiêng liêng và quyền cao quý của công dân" và hỏi con hiểu chữ "nghĩa vụ", chữ "quyền" thế nào.
- Cùng liệt kê ba việc con làm được ngay ở tuổi của mình: học đúng, nói đúng, giữ sạch bãi biển khi đi chơi.
- Kể cho con nghe về một người quen làm việc ở vùng biên, vùng biển, hoặc một tấm gương được báo chí đưa tin.
- Hẹn cùng con một việc cụ thể sẽ làm trong tháng: viết thư cho người giữ biển qua chương trình của trường, hay tham gia buổi nhặt rác.
Không cần biến buổi trò chuyện thành bài giảng hay bài kiểm tra. Trẻ nhớ những gì được nói chuyện thân mật và được làm cùng cha mẹ hơn những gì bị bắt học thuộc. Nếu con hỏi một câu mà bạn chưa chắc, cứ nói thật là chưa biết rồi cùng con tra trong sách giáo khoa hay hỏi thầy cô; đó cũng là bài học về cách tìm hiểu cho đúng.
Câu hỏi tự kiểm hiểu đúng
Bạn thử trả lời năm câu sau mà không xem lại bài. Câu một: lãnh thổ Việt Nam theo Hiến pháp gồm những phần nào? Câu hai: Hiến pháp gọi bảo vệ Tổ quốc là gì của công dân? Câu ba: văn bản nào quy định về khu vực biên giới và trách nhiệm của công dân trong bảo vệ biên giới? Câu bốn: Luật Biển Việt Nam được thông qua năm nào, có hiệu lực từ ngày nào? Câu năm: nêu hai việc công dân không được làm liên quan đến cột mốc biên giới.
Đáp án: lãnh thổ gồm đất liền, hải đảo, vùng biển và vùng trời; bảo vệ Tổ quốc là nghĩa vụ thiêng liêng và quyền cao quý; Luật Biên giới quốc gia năm 2003; Luật Biển Việt Nam thông qua năm 2012, hiệu lực từ 1/1/2013; không được làm hư hỏng và không được xê dịch cột mốc.
Nếu trả lời đúng cả năm câu, bạn đã có nền tảng đủ để nói chuyện về chủ đề này với học sinh, con cái hay bạn bè một cách chuẩn xác. Nếu còn vướng câu nào, hãy đọc lại phần tương ứng và tra bản gốc văn bản. Những kiến thức nền này không thay đổi nhiều theo thời gian, nhưng các văn bản hướng dẫn chi tiết thì có, nên khi cần áp dụng vào việc cụ thể, bạn luôn kiểm lại bản đang có hiệu lực.
Câu hỏi thường gặp
Người Việt Nam ở nước ngoài có nghĩa vụ với chủ quyền lãnh thổ không?
Người Việt Nam ở nước ngoài là một bộ phận của cộng đồng dân tộc. Công dân Việt Nam ở đâu cũng có nghĩa vụ trung thành với Tổ quốc; nhiều kiều bào góp phần thiết thực bằng cách hiểu đúng, nói đúng và giới thiệu thông tin chính thống với bạn bè quốc tế.
Học sinh chưa đến tuổi nghĩa vụ quân sự thì làm gì để bảo vệ Tổ quốc?
Em học tốt kiến thức về lãnh thổ, nói đúng và không chia sẻ tin chưa kiểm, tham gia hoạt động tìm hiểu ở trường, giữ gìn môi trường. Đó đều là cách thực hiện quyền và nghĩa vụ phù hợp với lứa tuổi.
Tổ tự quản đường biên, cột mốc là gì?
Đó là hình thức người dân ở các xã biên giới tự nguyện cùng bộ đội biên phòng tuần tra, giữ gìn đường biên, cột mốc và an ninh trật tự thôn bản. Người dân muốn tham gia hỏi trưởng thôn hoặc đồn biên phòng.
Ủng hộ quỹ hướng về biển đảo có phải là thực hiện nghĩa vụ không?
Đây là việc tự nguyện, thể hiện tình cảm và trách nhiệm của công dân, không phải nghĩa vụ bắt buộc. Nếu ủng hộ, bạn chỉ nên qua kênh chính thức do cơ quan, tổ chức có thẩm quyền công bố.
Văn bản luật về biên giới có thay đổi không, làm sao biết bản mới nhất?
Luật và nhất là các nghị định hướng dẫn có thể được sửa đổi, thay thế. Bạn tra trên cơ sở dữ liệu văn bản pháp luật của Nhà nước, xem phần tình trạng hiệu lực và văn bản sửa đổi kèm theo.