Cuộc sống trên các đảo ven bờ có người ở xoay quanh bốn chuyện: nước ngọt phải trữ và tiết kiệm, điện từ nguồn riêng hoặc cáp ngầm, trẻ học ở trường trên đảo rồi lên bậc cao hơn thì vào bờ, còn ốm nặng thì phải chờ tàu hoặc phương tiện cấp cứu. Tất cả phụ thuộc vào một nhịp chung là lịch tàu và thời tiết.
Những điều này giải thích vì sao người đảo quen dự trữ, quen chờ và quen giúp nhau. Bài dưới đi qua từng mặt của đời sống, có bảng so sánh với đất liền và một danh sách việc bạn có thể làm để hỗ trợ thật sự, thay vì chỉ thương cảm.
Nước ngọt: thứ quý nhất trên đảo
Đảo nhỏ không có sông, nước mưa rơi xuống thấm nhanh hoặc chảy ra biển. Người dân lấy nước từ ba nguồn chính: giếng khoan, giếng đào lấy nước ngầm; bể chứa hứng nước mưa từ mái nhà; và hồ chứa hoặc công trình cấp nước tập trung ở những đảo lớn hơn. Một số đảo có máy lọc nước biển thành nước ngọt, nhưng chi phí vận hành cao nên thường chỉ dùng bổ sung.
Nước ngầm trên đảo giống một lớp nước ngọt mỏng nằm nổi trên nước biển thấm vào từ bên dưới. Hút quá nhiều, lớp nước ngọt mỏng đi và nước mặn tràn lên. Vì vậy chính quyền nhiều đảo hạn chế khoan giếng mới và khuyến khích trữ nước mưa.
Bà Liên, sống trên một đảo nhỏ ở Khánh Hoà, kể: "Nhà nào cũng có bể. Mùa mưa hứng đầy, mùa khô dùng dè sẻn. Nước vo gạo để tưới rau, nước giặt để lau nhà." Với người đất liền, những thói quen ấy nghe như chuyện xưa, nhưng trên đảo nó là cách sống bình thường. Khi đón khách, bà vẫn nhắc nhẹ: tắm nhanh, khoá vòi khi đánh răng, đừng xả nước rửa dép. Phần lớn khách hiểu ngay khi được giải thích vì sao, và nhiều người về đất liền vẫn giữ thói quen ấy.
Điện: từ máy phát dầu đến cáp ngầm
Trước đây, phần lớn đảo dùng máy phát chạy dầu, điện chỉ có vài giờ mỗi tối. Dầu phải chở bằng tàu, khi biển động không chở được thì cả đảo chịu tối. Giá điện sản xuất ở đảo cao hơn nhiều so với đất liền.
Những năm gần đây, nhiều đảo đã thay đổi. Một số đảo lớn gần bờ như Phú Quốc, Lý Sơn, Cô Tô đã được nối điện lưới quốc gia bằng cáp ngầm dưới biển. Những đảo xa hơn kết hợp máy phát dầu với điện gió, điện mặt trời, có nơi có thêm hệ thống pin lưu trữ. Điện ổn định giúp có máy làm đá cho tàu cá, có tủ lạnh bảo quản hải sản và thuốc, có internet cho học sinh học tập.
Dù vậy, điện trên các đảo xa vẫn có giới hạn công suất. Người dân quen tắt thiết bị khi không dùng, khách du lịch nên làm theo: không bật điều hoà khi ra khỏi phòng, không sạc nhiều thiết bị cùng lúc suốt đêm nếu không cần.
Lịch tàu là nhịp sống
Trên đảo, câu hỏi quen thuộc nhất mỗi sáng không phải "hôm nay ăn gì" mà là "hôm nay tàu có chạy không". Tàu mang ra rau xanh, thịt, thuốc, xăng dầu, thư từ, hàng online đặt từ đất liền; tàu chở vào bờ hải sản, người đi khám bệnh, học sinh đi học. Khi tàu nghỉ vài ngày vì gió mùa hay bão, cả đảo chuyển sang chế độ dự trữ.
Người dân vì thế có thói quen mua tích trữ trước mỗi đợt thời tiết xấu: gạo, mì, nước mắm, dầu ăn, thuốc thông dụng, ga nấu bếp. Các cửa hàng trên đảo cũng tích hàng nhiều hơn vào đầu mùa gió. Rau xanh là thứ thiếu đầu tiên, nên nhiều nhà trồng rau trong thùng xốp, trong nhà lưới để tự túc.
Với khách du lịch, nhịp sống theo lịch tàu là điều cần hiểu để không bực bội khi chuyến về bị hoãn. Với học sinh đất liền, đây là ví dụ rất cụ thể để hiểu khái niệm "phụ thuộc vào điều kiện tự nhiên" trong sách Địa lý.
Người dân đảo làm nghề gì
Đánh bắt hải sản. Là nghề chính ở hầu hết đảo. Thuyền nhỏ đánh bắt gần bờ trong ngày, tàu lớn đi khơi nhiều ngày. Mùa cá là mùa bận rộn nhất của cả đảo.
Dịch vụ hậu cần nghề cá. Bán đá lạnh, nhiên liệu, nước ngọt, sửa máy tàu, vá lưới cho tàu từ nơi khác ghé vào. Ở các đảo nằm gần ngư trường lớn, đây là nguồn thu quan trọng.
Nuôi trồng và chế biến. Nuôi cá lồng, nuôi ốc, trồng rong; làm mắm, phơi khô mực, cá. Sản phẩm chế biến giúp giữ được lâu khi tàu chưa chở vào bờ được.
Nông nghiệp trên đất ít. Trồng rau, tỏi, hành, cây ăn quả trên những mảnh đất nhỏ, như ruộng tỏi ở Lý Sơn.
Du lịch cộng đồng. Homestay, quán ăn, đưa khách đi thuyền, lặn ngắm san hô. Nghề này phát triển mạnh ở những đảo gần bờ, đi lại thuận tiện.
Trên đảo và trong đất liền: khác nhau ở đâu
Bảng dưới so sánh một số mặt đời sống giữa một xã đảo nhỏ và một xã ven biển trong đất liền. Mức độ cụ thể khác nhau tuỳ đảo, bảng chỉ để hình dung:
| Mặt đời sống | Xã đảo nhỏ | Xã ven biển trong đất liền |
|---|---|---|
| Nước ngọt | Trữ nước mưa, giếng; mùa khô có thể thiếu | Thường có nước máy ổn định |
| Điện | Nguồn riêng hoặc cáp ngầm; công suất có hạn ở đảo xa | Điện lưới quốc gia |
| Hàng hoá | Theo tàu, giá cao hơn, có lúc đứt hàng khi biển động | Mua bán thuận tiện |
| Học tập | Trường mầm non, tiểu học, THCS; THPT có ở một số đảo lớn | Đủ các bậc trong phạm vi gần |
| Khám chữa bệnh | Trạm y tế hoặc trung tâm y tế đặc khu; ca nặng phải chuyển vào bờ | Bệnh viện tuyến trên trong vài giờ đi đường |
| Đi lại | Phụ thuộc lịch tàu và thời tiết | Đường bộ, chủ động |
Nhìn bảng, bạn sẽ thấy điểm chung của mọi khác biệt là sự phụ thuộc vào biển và thời tiết. Đó cũng là lý do các chính sách hỗ trợ cho người dân trên đảo, từ giá cước tàu, phụ cấp cho giáo viên, nhân viên y tế đến hỗ trợ học sinh, có ý nghĩa thiết thực.
Trẻ em trên đảo đi học thế nào
Hầu hết đảo có người ở đều có trường mầm non và tiểu học, nhiều đảo có trường THCS. Những đảo lớn như Phú Quốc, Côn Đảo, Lý Sơn, Phú Quý có trường THPT. Với đảo nhỏ hơn, học sinh hết lớp 9 thường vào đất liền học tiếp, ở nhà người thân hoặc ký túc xá, cuối tuần hay kỳ nghỉ mới về đảo nếu có tàu.
Giáo viên trên đảo phần lớn từ đất liền ra, có người dạy nhiều năm, có người theo đợt luân chuyển. Họ thường kiêm nhiều việc, từ dạy chữ tới kèm học sinh ôn thi, có khi còn vận động phụ huynh cho con đi học đều khi mùa cá bận rộn. Những đóng góp thầm lặng này ít được kể, nhưng là nền tảng để trẻ em trên đảo có cơ hội như bạn bè trong đất liền.
Một học sinh lớp 6 ở đảo nhỏ có thể chưa từng đi thang máy, chưa từng thấy đường cao tốc, nhưng biết đọc gió, biết bơi, biết tên các loài cá từ nhỏ. Khi các lớp học đất liền và hải đảo kết nối, viết thư hay giao lưu trực tuyến, hai bên học được của nhau rất nhiều.
Khi có người ốm nặng: con đường vào bờ
Chuyện khám chữa bệnh là nỗi lo lớn nhất của người dân đảo xa. Quy trình thường gặp khi có ca bệnh nặng như sau:
- Người bệnh được đưa tới trạm y tế hoặc trung tâm y tế trên đảo để sơ cứu, chẩn đoán ban đầu.
- Bác sĩ trên đảo hội chẩn với bệnh viện tuyến trên, nhiều nơi qua hệ thống khám chữa bệnh từ xa có truyền hình ảnh.
- Nếu cần chuyển viện, đơn vị y tế liên hệ phương tiện: tàu khách, tàu của lực lượng chức năng hoặc trực thăng trong những trường hợp đặc biệt.
- Khi biển động, phương tiện thường không đi được; bác sĩ trên đảo phải điều trị tạm thời và theo dõi sát cho tới khi thời tiết cho phép.
- Người nhà chuẩn bị giấy tờ tuỳ thân, thẻ bảo hiểm y tế và đi cùng người bệnh vào bờ.
Từ quy trình này, bạn hiểu vì sao các chương trình đưa bác sĩ giỏi ra đảo, tặng thiết bị y tế cho trạm xá, đào tạo y tế tại chỗ có ý nghĩa sống còn với người dân. Một máy siêu âm hay một bác sĩ được tập huấn thêm có thể giúp xử lý tại chỗ nhiều ca mà trước đây buộc phải chờ tàu.
Bạn có thể hỗ trợ người dân đảo bằng cách nào
Nhiều người muốn làm gì đó cho các đảo nhưng không biết bắt đầu từ đâu. Một vài cách thiết thực, an toàn:
- Tham gia các chương trình chính thống. Ủng hộ qua tổ chức, cơ quan có tư cách pháp lý, công khai tiếp nhận và phân phối; không chuyển tiền cho cá nhân tự xưng gom quà ra đảo.
- Gửi sách, đồ dùng học tập phù hợp. Hỏi trước nhà trường trên đảo cần gì, tránh gửi đồ không dùng được làm tốn chi phí vận chuyển.
- Kết nghĩa lớp học. Lớp của con bạn có thể viết thư, giao lưu trực tuyến với một lớp trên đảo qua sự kết nối của nhà trường.
- Đi du lịch đúng cách. Ở nhà dân, ăn quán địa phương, mua đặc sản rõ nguồn để thu nhập đến tay người dân.
- Nói đúng về đảo. Chia sẻ thông tin chính xác, không phóng đại khó khăn hay chụp ảnh người dân khi họ chưa đồng ý.
Hỗ trợ đúng cách là hỗ trợ người dân đảo theo nhu cầu thật của họ. Câu hỏi đầu tiên nên là "ở đó đang cần gì", không phải "mình có gì để cho".
Câu hỏi thường gặp
Trên các đảo ven bờ có điện 24 giờ không?
Nhiều đảo đã có điện liên tục, nhất là các đảo được nối điện lưới bằng cáp ngầm. Một số đảo xa vẫn dùng nguồn điện riêng kết hợp dầu, gió, mặt trời, công suất có hạn nên cần tiết kiệm.
Trẻ em trên đảo nhỏ học hết lớp mấy tại chỗ?
Tuỳ đảo. Hầu hết đảo có người ở có trường mầm non và tiểu học, nhiều đảo có THCS. Trường THPT thường chỉ có ở các đảo lớn, nên học sinh đảo nhỏ hay vào đất liền học tiếp.
Người dân đảo lấy nước ngọt từ đâu?
Từ giếng khoan, giếng đào, bể chứa nước mưa của từng nhà, hồ chứa và công trình cấp nước tập trung ở các đảo lớn. Một số nơi có thêm máy lọc nước biển nhưng chi phí cao.
Vì sao hàng hoá trên đảo đắt hơn đất liền?
Vì phải chở bằng tàu, tốn chi phí vận chuyển, bảo quản và có rủi ro khi biển động. Những ngày tàu không chạy, hàng có thể khan hiếm, giá càng tăng.
Muốn quyên góp cho trường học trên đảo thì làm thế nào?
Nên liên hệ qua các tổ chức, cơ quan chính thống có tiếp nhận công khai, hoặc hỏi trực tiếp nhà trường qua kênh chính thức của địa phương để biết nhu cầu thật, tránh chuyển tiền cho cá nhân không rõ ràng.
Ốm nặng trên đảo khi biển động thì xử lý ra sao?
Bác sĩ trên đảo điều trị tạm thời và hội chẩn với tuyến trên, nhiều nơi qua hệ thống khám chữa bệnh từ xa. Khi thời tiết cho phép, người bệnh được chuyển vào bờ bằng phương tiện phù hợp.