Hai quần đảo Hoàng Sa và Trường Sa là nơi làm tổ của nhiều loài chim biển như chim điên, nhạn biển, và là bãi đẻ của rùa biển, đáng chú ý nhất là rùa xanh. Đảo nằm xa đất liền, ít thú săn mồi trên cạn, có bãi cát và nguồn cá dồi dào xung quanh, nên từ lâu đã trở thành chỗ sinh sản an toàn cho các loài sống giữa biển.
Chính những loài này góp phần tạo nên đảo: phân chim tích tụ qua hàng trăm năm thành lớp đất giàu lân, trứng và rùa con là một phần chuỗi thức ăn của rạn san hô. Phần dưới đây giới thiệu các loài chính, mùa sinh sản và những điều không nên làm để chúng tiếp tục quay lại.
Chim điên: loài chim biển gắn với tên các đảo xa
Hình dáng. Chim điên là loài chim biển cỡ lớn, cánh dài, mỏ nhọn hình nón, có loài chân đỏ, có loài bụng trắng lưng nâu. Chúng bay rất giỏi trên biển, lao từ trên cao xuống nước để bắt cá và mực.
Vì sao gọi là chim điên. Cách giải thích thường gặp là loài chim này ít sợ người, có khi đứng yên khi người lại gần, nên bị gọi là “điên”. Thực ra đó là vì chúng sống ở những đảo xa, trước đây hầu như không có kẻ săn mồi trên cạn.
Làm tổ ở đâu. Chim điên làm tổ thành bầy trên cây bụi thấp hoặc trên mặt đất của các đảo nhỏ. Các tư liệu ghi nhận nhiều đảo ở Hoàng Sa từng có những bầy chim biển rất đông.
Điều không nên làm. Không lại gần tổ, không bắt chim non, không lấy trứng. Một bầy chim bị quấy nhiễu liên tục có thể bỏ tổ, và có khi không quay lại nơi đó nữa.
Nhạn biển và những vị khách di cư
Nhạn biển là nhóm chim biển nhỏ hơn, cánh nhọn, đuôi chẻ, bay lượn nhẹ nhàng rồi lao xuống mặt nước bắt cá nhỏ. Nhiều loài nhạn biển làm tổ ngay trên mặt cát hoặc sỏi san hô, trứng có màu lốm đốm giống mặt cát nên rất khó nhìn thấy. Vì thế người đi trên bãi cát vào mùa chim làm tổ dễ vô tình giẫm phải.
Ngoài các loài làm tổ, hai quần đảo còn là chỗ dừng chân của chim di cư bay qua Biển Đông theo mùa. Sau một chặng bay dài trên biển, một mảnh đảo có cây và nước mưa đọng là nơi chúng nghỉ lại vài ngày trước khi đi tiếp.
Một tình nguyện viên ở TP Hồ Chí Minh từng tham gia chương trình ghi chép chim ở các đảo ven bờ phía nam kể rằng việc đầu tiên được dặn là đi đúng lối mòn, cúi nhìn mặt cát, dừng lại ngay khi thấy chim bay lên kêu dồn dập, vì đó thường là dấu hiệu đang ở gần tổ. Nguyên tắc ấy dùng được ở mọi đảo có chim biển.
Phân chim: lớp đất đặc biệt của các đảo san hô
Hàng nghìn con chim sống trên một đảo nhỏ trong thời gian dài để lại lượng phân rất lớn. Ở vùng khí hậu nóng, phân chim khô đi, tích tụ thành lớp và dần phản ứng với cát vôi bên dưới, tạo thành lớp đất giàu lân, gọi chung là phốt phát nguồn gốc phân chim.
Ở một số đảo thuộc Hoàng Sa, lớp phốt phát này dày đến mức trong nửa đầu thế kỷ XX đã từng được khai thác để làm phân bón. Các nhà địa chất xem đây là dấu vết cho thấy những bầy chim biển rất đông đã sống ở đây qua nhiều thế kỷ.
Với hệ sinh thái đảo, phân chim là nguồn dinh dưỡng chính cho cây cối trên nền cát nghèo, và một phần trôi xuống biển nuôi tảo, sinh vật quanh rạn. Chim, cây và rạn san hô vì thế gắn với nhau thành một vòng: chim ăn cá ở biển, thải phân trên đảo, cây lớn lên cho chim chỗ làm tổ.
Đây là ví dụ rất tốt để dạy học sinh về chuỗi và vòng tuần hoàn vật chất. Giáo viên có thể cho các em vẽ sơ đồ ba thành phần chim, cây, biển và nối mũi tên giữa chúng.
Một mùa rùa xanh lên đảo đẻ trứng diễn ra thế nào
Rùa xanh là loài rùa biển lớn, ăn cỏ biển và tảo khi trưởng thành. Vòng sinh sản trên bãi cát đảo diễn ra theo thứ tự sau:
- Rùa cái trưởng thành bơi về vùng biển nơi chúng từng nở ra, sau nhiều năm sống ngoài đại dương. Các nhà khoa học đã nhiều lần ghi nhận khả năng quay về chốn cũ này.
- Vào ban đêm, rùa cái bò lên bãi cát trên mức nước triều cao, dùng chân sau đào hố và đẻ một ổ gồm hàng chục đến hơn trăm trứng, rồi lấp cát và trở lại biển.
- Một con rùa có thể lên bờ đẻ nhiều lần trong cùng một mùa, mỗi lần cách nhau khoảng hai tuần.
- Trứng được ấp tự nhiên bằng hơi ấm của cát trong khoảng gần hai tháng. Nhiệt độ cát quyết định tỉ lệ rùa con đực hay cái: cát ấm hơn cho nhiều rùa cái hơn.
- Rùa con nở, thường vào ban đêm, bò về phía mặt biển sáng hơn bầu trời phía đất liền, rồi bơi ra khơi. Chỉ một tỉ lệ rất nhỏ sống tới tuổi trưởng thành.
Mùa rùa lên đẻ ở vùng biển phía nam Việt Nam chủ yếu rơi vào các tháng nóng trong năm. Khi đọc tin về rùa lên đảo đẻ trứng ở Trường Sa, bạn có thể hình dung đúng từng bước của quá trình này mà không cần hình ảnh minh hoạ.
Những điều được làm và không được làm khi gặp rùa biển
Các loài rùa biển ở Việt Nam đều thuộc diện được ưu tiên bảo vệ; săn bắt, buôn bán rùa biển và sản phẩm từ rùa biển bị pháp luật nghiêm cấm. Bảng dưới đây dùng được ở cả các đảo ven bờ lẫn khi đọc tin về hai quần đảo.
| Tình huống | Nên làm | Không nên làm |
|---|---|---|
| Thấy rùa bò lên bãi cát ban đêm | đứng yên ở xa, giữ im lặng, tắt đèn | chiếu đèn, chụp ảnh có đèn, đi theo sát |
| Thấy ổ trứng | báo cho đơn vị quản lý hoặc người phụ trách nơi đó | đào lên xem, lấy trứng, đánh dấu tuỳ tiện |
| Thấy rùa con bò ra biển | để chúng tự đi, che bớt ánh sáng từ phía đất liền | bế rùa con thả xuống nước, cản đường |
| Rùa mắc lưới | gỡ nhẹ, báo cơ quan chức năng nếu rùa bị thương | giữ lại nuôi hoặc mang đi bán |
| Gặp đồ làm từ vỏ đồi mồi ở chợ | không mua, nhắc người đi cùng | mua làm kỷ niệm |
Đèn là kẻ thù thầm lặng của rùa con. Ánh sáng từ đèn pin, nhà cửa ven bãi làm rùa con lạc hướng, bò ngược vào đất liền và chết vì nắng. Đó là lý do nhiều bãi đẻ yêu cầu tắt đèn vào ban đêm.
Điều gì phá vỡ chỗ sinh sản an toàn của chim và rùa
Đảo xa an toàn vì vắng kẻ săn mồi và vắng con người. Khi những điều kiện ấy thay đổi, chim và rùa là những loài chịu ảnh hưởng đầu tiên. Các nghiên cứu về đảo nhỏ trên thế giới nêu nhiều nguyên nhân giống nhau:
- Chuột, mèo, chó theo người ra đảo, ăn trứng chim và chim non vốn không quen né tránh thú săn mồi.
- Ánh sáng ban đêm làm rùa con lạc hướng và khiến rùa mẹ ngại lên bãi.
- Rác nhựa trôi dạt: chim biển nhầm mảnh nhựa là thức ăn, rùa nhầm túi ni lông là sứa.
- Lưới bỏ trôi trên biển quấn lấy rùa và chim lặn bắt cá.
- Bãi cát bị thu hẹp do lở bờ hoặc xây dựng, rùa không còn chỗ đào ổ trên mức triều cao.
- Tiếng ồn và người qua lại liên tục ở khu làm tổ trong mùa sinh sản.
Nhiều nguyên nhân trong số này bắt đầu từ đất liền, như rác nhựa từ sông đổ ra biển. Vì vậy giữ gìn chim và rùa ở đảo xa cũng gắn với thói quen bỏ rác của mỗi người ở bờ.
Dùng câu chuyện chim và rùa trong một tiết học
Một giáo viên Khoa học tự nhiên ở Hải Phòng chia sẻ cách cô dùng đề tài này cho học sinh lớp 6. Cô bắt đầu bằng câu hỏi: “Nếu em là một con rùa con vừa nở trên bãi cát giữa biển, em sẽ đi về đâu?”. Học sinh trả lời theo cảm nhận, rồi cô giải thích rằng rùa con bò về phía sáng hơn, vốn là mặt biển phản chiếu bầu trời.
Tiếp theo, cả lớp vẽ chung một sơ đồ trên bảng: chim điên bắt cá ngoài biển, về đảo làm tổ, phân chim nuôi cây, cây cho chim chỗ làm tổ, rùa ăn cỏ biển, trứng rùa nở trên bãi cát. Các em tự nối mũi tên và thấy đảo, rạn và biển gắn với nhau thế nào.
Cuối tiết, mỗi học sinh viết một việc mình làm được để bảo vệ chim và rùa, dù sống xa biển, như không thả bóng bay, không vứt túi ni lông, không mua đồ đồi mồi. Tiết học không chấm điểm câu trả lời; mục tiêu là học sinh hiểu và nhớ, không phải thuộc lòng.
Những hiểu lầm hay gặp về chim và rùa ở đảo xa
Một vài ý giúp bạn kể chuyện đúng và không vô tình khuyến khích hành vi gây hại:
- “Giúp rùa con bằng cách thả xuống biển”. Rùa con cần tự bò qua bãi cát để định hướng; bế thả xuống nước có thể làm hỏng khả năng ấy.
- “Lấy vài quả trứng không sao”. Mỗi ổ trứng chỉ cho rất ít rùa trưởng thành; lấy trứng là cắt đứt một thế hệ.
- “Chim điên dạn người nên có thể bắt nuôi”. Chúng là chim hoang dã sống giữa biển, không thể nuôi nhốt.
- “Chim biển chỉ có ở Hoàng Sa, Trường Sa”. Nhiều đảo ven bờ cũng có chim biển làm tổ; nguyên tắc tôn trọng tổ chim áp dụng ở mọi nơi.
Câu hỏi tự kiểm: “Vì sao ánh đèn trên bãi cát nguy hiểm cho rùa con?”. Trả lời được ý rùa con bò về phía sáng hơn và lạc vào đất liền là bạn đã hiểu đúng.
Câu hỏi thường gặp
Chim điên là chim gì?
Chim điên là loài chim biển cỡ lớn, cánh dài, mỏ nhọn, lao từ trên cao xuống nước bắt cá. Chúng làm tổ thành bầy trên các đảo xa bờ, trong đó có các đảo ở Hoàng Sa, Trường Sa. Tên gọi thường được giải thích là do chúng ít sợ người.
Rùa biển ở Trường Sa thường là loài nào?
Loài thường được nhắc tới nhiều nhất là rùa xanh, loài rùa biển lớn ăn cỏ biển và tảo khi trưởng thành. Ngoài ra vùng biển nhiệt đới còn có đồi mồi và một số loài rùa biển khác.
Rùa biển đẻ trứng vào lúc nào?
Rùa cái thường lên bãi cát đẻ trứng vào ban đêm, chủ yếu trong các tháng nóng của năm. Một con có thể lên bờ nhiều lần trong một mùa, mỗi lần cách nhau khoảng hai tuần.
Vì sao nhiệt độ cát ảnh hưởng tới rùa con?
Ở rùa biển, nhiệt độ của cát trong lúc ấp quyết định tỉ lệ rùa con đực hay cái. Cát ấm hơn cho nhiều rùa cái hơn, cát mát hơn cho nhiều rùa đực hơn. Vì vậy bóng râm và nhiệt độ bãi cát đều quan trọng.
Phân chim ở Hoàng Sa có giá trị gì?
Phân chim tích tụ qua nhiều thế kỷ đã tạo nên lớp đất giàu lân trên một số đảo, từng được khai thác làm phân bón trong nửa đầu thế kỷ XX. Với hệ sinh thái, đó là nguồn dinh dưỡng chính cho cây cối trên nền cát nghèo.
Gặp người bán đồ làm từ đồi mồi thì nên làm gì?
Không mua và nhắc người đi cùng không mua. Săn bắt, buôn bán rùa biển và sản phẩm từ rùa biển bị pháp luật nghiêm cấm; nếu thấy buôn bán công khai, bạn có thể báo cho cơ quan chức năng ở địa phương.