ChuQuyen.comChủ Quyền
Hoàng Sa, Trường Sa: địa lý và tự nhiên

Cây phong ba, bàng vuông, muống biển: thực vật sống được trên đảo cát san hô

Vì sao phong ba, bão táp, bàng vuông, muống biển, phi lao sống được trên đảo cát san hô Trường Sa, Hoàng Sa; hạt giống từ đâu tới và cách nhận ra từng loài.

Close view of a silver-leaved beach shrub and creeping purple morning glory vines on white coral sand, turquoise sea behind, bright late afternoon sun

Trên các đảo cát san hô ở Trường Sa và Hoàng Sa, những loài sống được là cây chịu mặn, chịu gió và chịu hạn: phong ba, bão táp, bàng vuông, muống biển, phi lao, cùng một số cây bụi và cỏ ven biển. Nhiều loài trong số đó có hạt trôi được trên biển hàng tuần mà vẫn nảy mầm, nên tự tìm tới đảo từ rất lâu trước khi có người trồng.

Đất trên đảo chỉ là cát san hô trộn lá mục và phân chim, nước ngọt ít, nắng gắt, gió mang muối. Một cây sống được ở đó phải có “bộ đồ nghề” riêng: lá dày, lá có lông, lá mọng nước, rễ ăn sâu hoặc bò lan giữ cát. Phần dưới đây giới thiệu từng loài, cách nhận ra chúng và vì sao người trên đảo quý từng gốc cây.

Năm loài cây quen thuộc và cách nhận ra

Bảng sau mô tả đặc điểm dễ thấy bằng mắt thường, hữu ích khi xem ảnh, phim tài liệu hoặc khi có dịp ra đảo.

Loài câyDáng câyLá và hoa, quảĐiểm chịu đựng nổi bật
Phong bacây bụi hoặc gỗ nhỏ, tán xoè, thân xù xìlá dày, phủ lông mịn màu xám bạc, hoa nhỏ màu trắng thành chùmchịu gió mạnh, hơi muối và nắng gắt
Bão tápcây bụi rậm, cao ngang ngườilá mọng, xanh bóng, hoa trắng trông như bị cắt mất một nửagiữ cát ở mép bờ, chịu sóng hắt
Bàng vuôngcây gỗ, tán rộng, lá tohoa lớn có nhiều nhị dài, nở về đêm; quả có bốn cạnh như hình thápquả trôi được trên biển, cho bóng mát
Muống biểndây bò sát mặt cátlá dày, chẻ đôi ở đầu như móng dê; hoa hình phễu màu tím hồngrễ bám chặt, giữ cát không bị gió thổi
Phi laocây gỗ cao, thân thẳngcành nhỏ như kim, quả nhỏ hình nónlàm hàng rào chắn gió, chắn cát

Một cô giáo Sinh học ở Gia Lai dùng bảng này cho tiết ngoại khoá về thích nghi của thực vật. Cô chiếu ảnh từng loài, che tên, để học sinh lớp 7 đoán dựa vào lá và dáng cây. Phần lớn các em nhận ra muống biển nhờ chiếc lá “móng dê”, còn phong ba nhờ màu lá bạc.

Vì sao những loài này chịu được nắng, gió và muối

Lá phủ lông hoặc lá bóng. Lớp lông mịn trên lá phong ba phản chiếu bớt ánh nắng và giữ một lớp không khí ẩm sát mặt lá, giảm mất nước. Lá bóng như lá bão táp có lớp sáp làm nước khó bốc hơi và muối khó bám.

Lá dày, mọng nước. Nhiều cây ven biển trữ nước trong lá, như một cái bình nhỏ, dùng dần trong những ngày nắng không mưa.

Rễ sâu và rễ bò lan. Phi lao và phong ba có rễ ăn sâu tìm lớp nước ngầm. Muống biển bò lan, rễ mọc ở nhiều đốt, đan thành tấm lưới giữ cát.

Thân thấp, dẻo. Cây trên đảo thường không cao, cành dẻo, uốn theo gió thay vì đứng thẳng chống lại. Nhiều cây phong ba có dáng nghiêng hẳn về một phía, chính là hướng gió chính.

Chịu được đất nghèo. Cát san hô giàu vôi nhưng nghèo chất mùn. Những loài sống được là những loài không đòi đất tốt, lại góp lá rụng làm đất dày dần qua năm tháng.

Hạt giống tự tìm đường ra đảo bằng cách nào

Trước khi có người trồng, cây xanh trên các đảo xa bờ đến bằng ba con đường: trôi theo biển, theo chim và theo gió. Quả bàng vuông có lớp vỏ xơ xốp chứa không khí, nổi được trên biển rất lâu; khi sóng đánh dạt vào bờ cát, hạt nảy mầm. Hạt muống biển cũng chịu được nước mặn, và dừa là ví dụ quen thuộc nhất của loại quả du hành theo sóng.

Chim biển mang hạt trong ruột hoặc dính trên lông, thả xuống đảo nơi chúng làm tổ. Những hạt nhỏ, nhẹ còn có thể theo gió bão. Vì thế thảm thực vật trên các đảo san hô xa bờ thường gồm những loài phân bố rộng khắp các vùng biển nhiệt đới, không phải loài riêng của một nơi.

Một học sinh lớp 6 ở Khánh Hoà sau khi nghe câu chuyện này đã làm thử: thả một quả bàng thường và một quả dừa khô vào chậu nước muối, theo dõi một tuần. Quả dừa nổi suốt, quả bàng thường chìm sau vài ngày. Thí nghiệm nhỏ ấy giúp em hiểu vì sao không phải loài cây nào cũng tới được đảo xa.

Cây xanh có ý nghĩa gì với đời sống trên đảo

Trên một đảo chỉ rộng vài chục héc-ta, nắng gắt quanh năm, một gốc cây có tán là một chỗ nghỉ chân, một khoảng mát cho sân sinh hoạt. Hàng cây ven bờ chắn gió và chắn hơi muối, giữ cát không bị cuốn đi. Lá rụng tích lại thành lớp đất mỏng, giúp cây khác bén rễ. Cây xanh vì vậy vừa là cảnh quan, vừa là lá chắn tự nhiên của đảo.

Cây phong ba và bàng vuông còn trở thành hình ảnh quen thuộc gắn với Trường Sa trong thơ, nhạc và phóng sự. Nhiều đoàn công tác ra thăm đảo mang theo cây giống để trồng, và việc chăm cây trên đảo được coi là một phần của đời sống thường ngày.

Bạn không cần biết tên khoa học của các loài để hiểu điều này. Hãy hình dung một sân trường không có bóng cây giữa trưa hè ở miền Trung, rồi nhân lên với cái nắng và gió muối giữa biển, bạn sẽ hiểu vì sao người trên đảo trân trọng từng cây xanh.

Trồng rau trên đảo cát san hô khó ở chỗ nào

Đất phải mang từ đất liền hoặc tự cải tạo. Cát san hô giữ nước kém, ít mùn. Để trồng rau, người trên đảo phải trộn thêm đất mang từ đất liền, lá mục, phân hữu cơ, làm thành những luống nhỏ.

Nước tưới rất quý. Rau cần nước ngọt mỗi ngày trong khi nước trên đảo phải dành cho ăn uống trước tiên. Nước đã dùng để rửa rau, vo gạo thường được tận dụng để tưới.

Phải che gió và nắng. Vườn rau thường được che bằng lưới hoặc tấm chắn để giảm gió muối và nắng gắt, nhất là vào mùa khô.

Chọn rau dễ sống. Rau muống, rau cải, mồng tơi, bí là những loại hay được trồng vì mau lớn, chịu được điều kiện khắc nghiệt hơn.

Điều học được. Với học sinh, câu chuyện vườn rau trên đảo là bài học cụ thể về tiết kiệm nước và cải tạo đất, dễ liên hệ hơn mọi định nghĩa trong sách.

Thảm thực vật Hoàng Sa và Trường Sa khác nhau ở đâu

Hai quần đảo cùng là đảo san hô thấp nên có nhiều loài cây chung như phong ba, bão táp, muống biển. Nhưng điều kiện sống không giống hệt nhau. Hoàng Sa nằm xa hơn về phía bắc, có những tháng mát hơn trong mùa gió đông bắc và gặp nhiều bão hơn. Trường Sa gần xích đạo, nóng quanh năm, mùa khô đầu năm nắng gắt và kéo dài.

Các mô tả địa lý cho biết một số đảo lớn ở Hoàng Sa, nơi từng có bầy chim biển rất đông, có thảm cây bụi và cây gỗ thấp khá rậm, đất được bồi thêm nhờ lớp phân chim lâu đời. Ở Trường Sa, nhiều đảo nhỏ hơn, thảm cây tự nhiên thưa hơn, và phần lớn cây xanh hiện nay gắn với công sức trồng, chăm của người trên đảo.

Khi so sánh, bạn nên nói ở mức xu hướng như vậy và tránh những khẳng định quá cụ thể về từng đảo nếu không có tài liệu khảo sát. Cảnh vật trên một đảo nhỏ có thể thay đổi đáng kể sau một mùa bão lớn hoặc một đợt hạn dài.

Tìm chính những loài cây này ở bãi biển gần nhà

Bạn không cần ra Trường Sa mới gặp được phong ba hay muống biển. Nhiều bãi biển, đảo ven bờ ở miền Trung và miền Nam có những loài này. Một buổi quan sát có thể làm như sau:

  1. Chọn một bãi biển còn thảm cây tự nhiên, ví dụ một đoạn bờ cát ít xây dựng hoặc một đảo ven bờ như Lý Sơn, Phú Quý, Côn Đảo khi có dịp.
  2. Đi dọc từ mép nước vào trong, ghi lại thứ tự gặp các loài: thường là muống biển sát cát, rồi cây bụi như bão táp, rồi cây cao hơn như phi lao, bàng.
  3. Sờ thử lá (không bứt): lá có lông, lá bóng, lá dày mọng nước, ghi vào sổ.
  4. Quan sát hướng nghiêng của cây để đoán hướng gió chính ở bãi biển đó.
  5. Về nhà so với bảng nhận biết ở trên và viết vài dòng: loài nào chịu được gần biển nhất, vì sao.

Đây là hoạt động hợp với gia đình có con đang học lớp 6 đến lớp 8. Không cần hái mẫu, không mang cây về; chụp ảnh và ghi chép là đủ để học.

Những hiểu lầm hay gặp về cây xanh trên đảo

Một vài ý giúp bạn kể đúng về thảm thực vật ở hai quần đảo:

  • “Đảo nào cũng xanh rợp”. Rất nhiều thực thể là đá và bãi, không có cây; đảo nổi nhỏ cũng chỉ có cây bụi thấp.
  • “Cây trên đảo đều do người trồng”. Nhiều loài như phong ba, bão táp, muống biển đã tự mọc từ lâu nhờ hạt trôi theo biển và chim mang tới.
  • “Phong ba và bão táp là một cây”. Đây là hai loài khác nhau: phong ba lá bạc có lông, bão táp lá xanh bóng, mọng.
  • “Cây trên đảo xanh quanh năm nên không cần chăm”. Mùa khô kéo dài, gió muối sau bão làm cháy lá hàng loạt; cây trên đảo cần được tưới, che chắn và trồng dặm sau mỗi mùa gió lớn.
  • “Mang cây gì ra đảo trồng cũng được”. Chỉ những loài chịu mặn, chịu gió, chịu hạn mới sống, và việc mang cây ra đảo phải theo hướng dẫn của đơn vị tiếp nhận.

Câu hỏi tự kiểm: “Vì sao lá phong ba có màu bạc?”. Trả lời được ý lớp lông mịn giúp giảm nắng và giữ ẩm là bạn đã hiểu cách cây thích nghi.

Câu hỏi thường gặp

Cây phong ba trông như thế nào?

Phong ba là cây bụi hoặc gỗ nhỏ, tán xoè, thân xù xì, lá dày phủ lớp lông mịn màu xám bạc, hoa nhỏ màu trắng mọc thành chùm. Cây chịu được gió mạnh, hơi muối và nắng gắt trên đảo cát san hô.

Cây bàng vuông có gì đặc biệt?

Bàng vuông có quả bốn cạnh như hình tháp, vỏ xơ xốp giúp quả trôi nổi trên biển rất lâu rồi nảy mầm khi dạt vào bờ. Hoa lớn với nhiều nhị dài nở về đêm. Cây cho bóng mát quý trên đảo.

Phong ba và bão táp khác nhau thế nào?

Phong ba có lá màu bạc, phủ lông mịn, cây có thể cao thành gỗ nhỏ. Bão táp là cây bụi rậm, lá xanh bóng và mọng nước, hoa trắng trông như bị cắt mất một nửa. Cả hai đều chịu gió muối tốt.

Vì sao muống biển giữ được cát?

Muống biển bò lan sát mặt cát, mọc rễ ở nhiều đốt thân, tạo thành tấm lưới rễ giữ cát. Nhờ vậy cát ít bị gió thổi bay và sóng cuốn đi ở vùng ven bờ đảo.

Trên đảo Trường Sa trồng được rau gì?

Người trên đảo thường trồng rau muống, rau cải, mồng tơi, bí và một số loại rau dễ sống. Đất phải được cải tạo, vườn phải che gió và nước tưới thường tận dụng từ nước sinh hoạt đã qua sử dụng.

Có thể tự gửi cây ra đảo được không?

Việc đưa cây ra đảo cần theo các chương trình chính thức và hướng dẫn của đơn vị tiếp nhận, để chọn đúng loài sống được và không mang theo sâu bệnh. Nên hỏi kỹ qua kênh của cơ quan, đoàn thể tổ chức chương trình.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138