Tổ tự quản đường biên, mốc quốc giới là nhóm hộ gia đình, người có uy tín ở thôn, bản khu vực biên giới nhận trách nhiệm cùng đồn biên phòng trông coi một đoạn đường biên và các cột mốc trên đoạn đó: đi kiểm tra theo định kỳ, phát hiện cột mốc bị hư hỏng, xê dịch, báo tin người qua lại trái phép, và giữ an ninh trật tự trong thôn bản.
Mô hình này nằm trong phong trào toàn dân tham gia tự quản đường biên, mốc quốc giới và an ninh trật tự ở thôn, bản khu vực biên giới, được triển khai rộng ở các tỉnh có biên giới với Trung Quốc, Lào, Campuchia. Bài dưới không kể lịch sử phân giới cắm mốc mà tập trung vào con người: ai tham gia, họ làm gì mỗi tháng, phối hợp với bộ đội biên phòng ra sao, và người ở nơi khác có thể học được gì từ những người giữ đất ấy.
Vì sao đường biên cần người dân cùng giữ
Ba tuyến biên giới đất liền của Việt Nam dài hàng nghìn ki-lô-mét, qua núi cao, rừng rậm, sông suối. Bộ đội biên phòng tuần tra thường xuyên, nhưng không lực lượng nào có thể có mặt ở mọi đoạn mọi lúc. Người dân sống ngay sát đường biên, ngày ngày lên nương, đi rừng, chăn thả gia súc, là những người thấy sớm nhất mọi thay đổi: một cột mốc nghiêng sau trận lũ, một lối mòn mới xuất hiện, một nhóm người lạ đi qua bản.
Vì thế ý tưởng tự quản rất tự nhiên: giao cho những người hiểu đất nhất, gắn bó với đất nhất, cùng trông coi đoạn biên giới trước cửa nhà mình. Bộ đội biên phòng hướng dẫn, phối hợp, tiếp nhận thông tin; người dân là tai mắt và là lực lượng có mặt thường xuyên.
Ở nhiều bản, già làng, trưởng bản, người có uy tín là những người đầu tiên nhận tự quản, và lời nói của họ có sức nặng với cả cộng đồng. Khi già làng dặn con cháu không được dịch chuyển cọc dấu, không dẫn người lạ qua lối mòn, lời dặn ấy được nhớ lâu hơn bất cứ tấm biển nào.
Giữ đường biên vì vậy không chỉ là việc của người lính. Ngày 3/3, Ngày Biên phòng toàn dân, được đặt tên như vậy chính là để nhắc điều đó.
Ai tham gia và mỗi người làm gì
Cách tổ chức khác nhau theo từng địa phương. Bảng dưới là các vai trò thường gặp trong một thôn, bản biên giới có mô hình tự quản.
| Người tham gia | Việc chính | Phối hợp với |
|---|---|---|
| Hộ gia đình nhận tự quản | Trông coi đoạn đường biên, cột mốc được giao; báo khi có bất thường | Tổ trưởng tổ tự quản, cán bộ đồn phụ trách thôn |
| Tổ tự quản thôn, bản | Tổ chức đi kiểm tra định kỳ, họp tổ, nhắc nhở bà con | Đồn biên phòng, trưởng thôn, công an xã |
| Già làng, trưởng bản, người có uy tín | Vận động bà con thực hiện quy định khu vực biên giới, hoà giải mâu thuẫn | Chính quyền xã, đồn biên phòng |
| Đoàn thanh niên, hội phụ nữ, hội cựu chiến binh | Tham gia tuần tra cùng biên phòng, tuyên truyền trong hội viên | Đồn biên phòng, xã |
| Cán bộ đồn biên phòng phụ trách thôn | Hướng dẫn, tiếp nhận thông tin, cùng đi kiểm tra, xử lý theo thẩm quyền | Toàn bộ các nhóm trên |
Điểm chung của các vai trò là không ai tự xử lý những việc vượt thẩm quyền. Người dân phát hiện, báo tin, nhắc nhở; xử lý vi phạm là việc của cơ quan có thẩm quyền.
Một buổi đi kiểm tra đoạn đường biên diễn ra thế nào
Ông Páo, người Mông ở một bản biên giới thuộc tỉnh Hà Giang cũ (nay thuộc tỉnh Tuyên Quang), nhận tự quản một đoạn đường biên cùng hai hộ khác. Một buổi kiểm tra của tổ ông thường theo trình tự dưới đây.
- Hẹn nhau từ tối hôm trước, báo cán bộ đồn phụ trách thôn ngày giờ đi.
- Đi theo lối mòn quen dọc đoạn được giao, ít nhất hai người đi cùng nhau, mang theo nước, đồ ăn, áo mưa.
- Đến từng cột mốc, nhìn kỹ: mốc có nghiêng, nứt, sứt mẻ, bị cây đổ đè, bị đất lấp hay bị ai tác động không.
- Dọn nhẹ cỏ, cây leo quanh chân mốc để mốc dễ nhìn thấy, nếu được cán bộ đồn hướng dẫn như vậy; không đào, không kê, không dựng lại mốc.
- Để ý dấu vết bất thường trên đường đi: lối mòn mới, dấu chân nhiều người, đồ vật lạ, khói lửa ở nơi không có nương.
- Về bản, báo lại cho cán bộ đồn những gì đã thấy, kể cả khi không có gì bất thường; ghi vào sổ của tổ nếu tổ có sổ.
Những buổi đi như vậy thường kéo dài cả ngày, qua dốc núi, suối đá. Người tham gia không nhận lương; nhiều nơi có hỗ trợ nhỏ từ địa phương, nhưng điều giữ họ đi đều đặn là ý thức đất này là của bản mình, của đất nước mình.
Những điều người dân tự quản được dặn kỹ
Không tự ý sửa, dựng lại, di chuyển cột mốc. Kể cả khi mốc bị lũ làm nghiêng, việc khôi phục mốc phải do cơ quan có thẩm quyền thực hiện theo quy định. Người dân chỉ báo tin và giữ nguyên hiện trạng.
Không canh tác, làm nhà lấn sát đường biên. Quy định về vành đai biên giới, khu vực biên giới có những hạn chế riêng; không chắc thì hỏi đồn trước khi phát nương, dựng lán.
Không dẫn người lạ qua lối mòn. Dù được trả công hay được nhờ vả, dẫn người qua lại biên giới trái phép là vi phạm pháp luật và có thể tiếp tay cho buôn bán người, buôn lậu.
Báo tin bất thường càng sớm càng tốt. Một cột mốc bị tác động phát hiện sau một ngày khác rất xa so với phát hiện sau một tháng.
Giữ hoà khí với cư dân bên kia biên giới. Nhiều bản hai bên biên giới có quan hệ họ hàng, thăm thân, chợ phiên. Giữ đường biên là giữ trật tự, không phải gây căng thẳng với bà con láng giềng.
Đời sống ở bản biên giới: giữ đất bằng cách ở lại
Một cách giữ đất bền nhất là có người ở. Những bản làng sát biên giới có đời sống ổn định, trẻ con được đi học, người lớn có việc làm, thì đường biên ở đó vững. Ngược lại, bản nào người dân bỏ đi nơi khác vì nghèo khó thì đoạn biên giới đó thiếu người trông.
Vì vậy bên cạnh tuần tra, các đồn biên phòng và chính quyền địa phương đặt nhiều công sức vào đời sống: hướng dẫn trồng cây phù hợp, chăn nuôi, giúp làm nhà, đưa điện, nước, đường tới bản, vận động con em đi học, khám chữa bệnh. Các hộ nhận tự quản đường biên thường cũng là những hộ tiên phong trong các mô hình làm ăn mới của bản.
Chị Mỷ, giáo viên tiểu học ở một xã biên giới thuộc tỉnh Điện Biên, kể học sinh lớp chị đều biết tên cột mốc gần bản nhất, vì bố mẹ các em hay nhắc trong bữa cơm. Với các em, cột mốc không phải hình trong sách mà là một nơi có thật, cách nhà vài giờ đi bộ.
Người ở thành phố có thể góp phần theo cách đơn giản: tìm hiểu đúng, không chia sẻ tin đồn về biên giới, và khi có dịp lên vùng biên thì tôn trọng quy định, tôn trọng bà con, mua sản vật của bản làng qua kênh rõ ràng.
Câu hỏi tự kiểm: bạn đã hiểu đúng chưa
Câu 1: Tự quản đường biên có nghĩa là người dân thay bộ đội biên phòng giữ biên giới? Không đúng. Bộ đội Biên phòng vẫn là lực lượng nòng cốt, chuyên trách. Người dân tham gia cùng, là tai mắt và là lực lượng có mặt thường xuyên, dưới sự hướng dẫn của đồn.
Câu 2: Thấy cột mốc nghiêng sau trận lũ, hộ tự quản nên kê lại cho thẳng? Không. Giữ nguyên hiện trạng, chụp ảnh nếu được phép, và báo ngay cho đồn biên phòng. Việc khôi phục cột mốc do cơ quan có thẩm quyền thực hiện.
Câu 3: Tự quản chỉ có ở biên giới phía Bắc? Không. Mô hình được triển khai ở các tỉnh có biên giới với cả Trung Quốc, Lào và Campuchia, mỗi nơi có cách tổ chức phù hợp với địa hình và cộng đồng.
Câu 4: Người tự quản được quyền bắt giữ người vượt biên trái phép? Người dân báo tin, có thể giữ người phạm tội quả tang theo quy định chung của pháp luật, nhưng việc xử lý thuộc cơ quan có thẩm quyền. Tự ý truy đuổi, xử lý dễ gây nguy hiểm cho chính mình.
Câu 5: Tự quản đường biên chỉ là việc của người lớn tuổi? Không. Thanh niên, phụ nữ, cựu chiến binh đều tham gia. Ở nhiều bản, đoàn viên thanh niên là lực lượng đi tuần cùng bộ đội biên phòng thường xuyên nhất.
Gợi ý cho giáo viên: dạy về người giữ đất không cần đi xa
Học sinh ở đồng bằng, ở thành phố ít khi hình dung được đời sống ở bản biên giới. Một số hoạt động dưới đây giúp các em hiểu mà không cần một chuyến đi thực tế.
- Đọc cho lớp nghe một bài báo chính thống viết về một hộ tự quản đường biên, sau đó hỏi: một ngày của bác ấy khác một ngày của bố mẹ em thế nào?
- Cho học sinh tìm trên bản đồ hành chính Việt Nam ba tuyến biên giới đất liền và đếm xem có bao nhiêu tỉnh giáp biên giới sau khi sắp xếp năm 2025.
- Thảo luận câu hỏi: vì sao người dân không được tự sửa cột mốc, kể cả khi mốc bị nghiêng?
- Kết nghĩa với một lớp học ở trường vùng biên do nhà trường liên hệ, mỗi học kỳ trao đổi một lá thư chung kể chuyện lớp mình.
- Mời một cựu chiến binh, cựu cán bộ biên phòng ở địa phương kể chuyện về những người dân giữ đất mà họ từng gặp.
Các hoạt động này không chấm điểm. Điều cần đạt là học sinh hiểu biên giới được giữ bởi những con người cụ thể, và mỗi người dân đều có phần trách nhiệm.
Câu hỏi thường gặp
Tổ tự quản đường biên, mốc quốc giới gồm những ai?
Thành phần thường gồm các hộ gia đình sống gần biên giới, già làng, trưởng bản, người có uy tín, đoàn viên thanh niên, hội viên các đoàn thể ở thôn bản biên giới, hoạt động dưới sự hướng dẫn của đồn biên phòng và chính quyền xã.
Người dân phát hiện cột mốc bị nghiêng, hư hỏng thì làm gì?
Người dân giữ nguyên hiện trạng, không tự sửa hay dựng lại, và báo ngay cho đồn biên phòng hoặc chính quyền xã, nêu rõ số hiệu hoặc vị trí cột mốc và tình trạng đã thấy.
Hộ nhận tự quản đường biên có được trả lương không?
Đây là hoạt động tự nguyện trong phong trào toàn dân tham gia bảo vệ biên giới. Một số địa phương có chính sách hỗ trợ, khen thưởng, nhưng mức cụ thể khác nhau theo từng nơi và từng thời kỳ.
Người ở nơi khác có tham gia tự quản đường biên được không?
Mô hình tự quản gắn với cư dân tại chỗ. Người ở nơi khác có thể góp phần bằng cách tìm hiểu đúng, tuân thủ quy định khi đến khu vực biên giới và hỗ trợ đời sống, học tập của bà con qua kênh chính thức.
Vì sao già làng, trưởng bản quan trọng trong việc giữ đường biên?
Vì họ có uy tín lớn trong cộng đồng, hiểu phong tục, hiểu đất đai và được bà con nghe theo. Lời vận động của họ giúp các quy định khu vực biên giới đi vào đời sống tự nhiên hơn.