Kiểm ngư là lực lượng chuyên ngành thuỷ sản, nay do Cục Thuỷ sản và Kiểm ngư thuộc Bộ Nông nghiệp và Môi trường quản lý, có nhiệm vụ tuần tra, kiểm tra và xử lý vi phạm pháp luật về thuỷ sản trên biển. Khi lên tàu, Kiểm ngư thường xem năm nhóm: giấy tờ của tàu và người, giấy phép khai thác, ngư cụ, nhật ký khai thác, thiết bị giám sát hành trình, cùng vị trí khai thác có đúng vùng được phép hay không.
Căn cứ chính là Luật Thuỷ sản năm 2017, có hiệu lực từ ngày 1/1/2019, cùng các nghị định, thông tư hướng dẫn. Bài này viết như một tờ danh mục cho chủ tàu và thuyền trưởng: biết trước người kiểm tra nhìn vào đâu thì tự soát trước được ở bến, thay vì lo lắng giữa biển. Các mức phạt cụ thể không nêu ở đây vì thường được sửa đổi; hãy hỏi chi cục thuỷ sản địa phương khi cần con số.
Kiểm ngư là ai và vì sao nghề cá cần một lực lượng riêng
Biển rộng, tàu cá nhiều, nghề khai thác đa dạng: lưới kéo, lưới vây, câu, chụp mực, lặn. Mỗi nghề có quy định riêng về ngư cụ, mùa vụ, vùng hoạt động. Để kiểm tra chuyên sâu những chuyện này cần người hiểu nghề cá, vì vậy Luật Thuỷ sản quy định lực lượng Kiểm ngư như một lực lượng chuyên ngành, bên cạnh các lực lượng thực thi pháp luật chung trên biển.
Cơ cấu gồm Kiểm ngư ở trung ương, với các chi cục Kiểm ngư vùng phụ trách từng vùng biển, và lực lượng kiểm ngư hoặc thanh tra chuyên ngành ở các tỉnh ven biển. Ngoài kiểm tra, Kiểm ngư còn tuyên truyền pháp luật thuỷ sản ở bến cá, hỗ trợ ngư dân khi gặp sự cố trong khả năng của mình và phối hợp với Cảnh sát biển, Biên phòng trong các đợt cao điểm.
Chị Mai, vợ một chủ tàu lưới vây ở Bình Thuận cũ (nay thuộc tỉnh Lâm Đồng), kể rằng lần đầu nhà chị được Kiểm ngư kiểm tra, cả nhà lo cuống. Lần sau chị chuẩn bị theo danh mục ở bài này, việc kiểm tra xong trong thời gian rất ngắn. Chuyện khác nhau chỉ nằm ở chỗ biết trước người ta xem gì.
Năm nhóm Kiểm ngư thường xem khi lên tàu
Bảng dưới không phải danh mục pháp lý đầy đủ, mà là các nhóm nội dung xuất hiện thường xuyên trong biên bản kiểm tra. Mỗi tàu nên đối chiếu thêm với giấy phép của chính mình.
| Nhóm | Người kiểm tra xem gì | Lỗi hay gặp | Tự soát ở bến |
|---|---|---|---|
| Giấy tờ tàu, người | Đăng ký tàu, đăng kiểm, danh sách thuyền viên, chứng chỉ thuyền trưởng, máy trưởng | Người trên tàu không có tên trong danh sách | Điểm danh khớp danh sách trước khi tháo dây |
| Giấy phép khai thác | Còn hạn, đúng nghề, đúng vùng ghi trong giấy | Đổi nghề mà chưa đổi giấy phép | Xem ngày hết hạn, nghề ghi trong giấy |
| Ngư cụ | Kích thước mắt lưới, loại ngư cụ, có mang ngư cụ cấm không | Mang theo thiết bị, ngư cụ thuộc danh mục cấm | Dỡ hẳn ngư cụ không đúng nghề khỏi tàu |
| Nhật ký, báo cáo khai thác | Có ghi, ghi đều, khớp với sản lượng trong hầm | Ghi dồn cuối chuyến, số liệu đoán | Giao một người ghi mỗi mẻ lưới |
| Thiết bị giám sát hành trình | Có lắp với tàu thuộc diện bắt buộc, đang hoạt động, không bị che, tắt | Mất tín hiệu không báo, để hết hạn thuê bao | Kiểm tra đèn, nguồn điện, hạn thuê bao |
Luật Thuỷ sản yêu cầu tàu cá có chiều dài lớn nhất từ 15 mét trở lên phải lắp thiết bị giám sát hành trình. Với tàu nhỏ hơn, các nghĩa vụ ghi chép, báo cáo có khác; chủ tàu nên hỏi chi cục thuỷ sản để biết tàu mình thuộc nhóm nào.
Tự soát trước khi ra khơi: bảy bước trong ba mươi phút
Anh Lực, thuyền trưởng tàu câu mực ở Quảng Ngãi, dán danh sách sau trong cabin. Anh làm vào tối trước ngày xuất bến, không để đến sáng sớm vội vàng.
- Đặt toàn bộ giấy tờ lên bàn, xem hạn của từng tờ, tờ nào sắp hết hạn trong chuyến này thì xử lý ngay ở bờ.
- Đối chiếu danh sách thuyền viên với người thật sẽ đi; ai đổi, ai thêm thì cập nhật thủ tục trước.
- Mở hầm, khoang chứa ngư cụ, bỏ lại ở bờ mọi thứ không đúng nghề ghi trong giấy phép, kể cả đồ "để phòng".
- Bật thiết bị giám sát hành trình, xem đèn báo, hỏi đơn vị cung cấp dịch vụ nếu nghi ngờ mất tín hiệu.
- Lấy cuốn nhật ký khai thác mới hoặc trang mới, ghi sẵn phần thông tin chuyến biển.
- Xem lại thông báo về vùng cấm, mùa cấm khai thác có thời hạn ở ngư trường dự định đến.
- Cất giấy tờ vào túi chống nước, chụp lại toàn bộ bằng điện thoại, gửi một bản cho người nhà ở bờ.
Danh sách này không mất tiền, chỉ mất ba mươi phút. Đổi lại, khi gặp tàu kiểm tra ngoài khơi, thuyền trưởng biết chắc tàu mình đang ở đâu so với luật.
Vùng khai thác, vùng cấm, mùa cấm: hiểu đúng để không vi phạm vô tình
Luật Thuỷ sản chia vùng biển khai thác thành vùng ven bờ, vùng lộng và vùng khơi, và gắn tàu với vùng theo chiều dài: tàu lớn hoạt động ở vùng khơi, tàu nhỏ hoạt động ở vùng ven bờ, vùng lộng. Mục đích là giảm áp lực lên nguồn lợi gần bờ, nơi có bãi đẻ và cá con, đồng thời tránh tàu lớn tranh ngư trường với tàu nhỏ của bà con ven bờ. Ranh giới cụ thể do địa phương công bố; chủ tàu nên xin bản mô tả ranh giới vùng của tỉnh mình.
Ngoài ra còn có khu vực cấm khai thác có thời hạn, thường là bãi đẻ, nơi cá con tập trung, cấm vào những tháng nhất định trong năm; danh mục loài nguy cấp, quý hiếm cấm khai thác; và kích thước tối thiểu của một số loài được phép khai thác. Ba thứ này hay gây vi phạm vô tình nhất, vì ngư dân quen ngư trường theo kinh nghiệm cha ông chứ không theo thông báo mới.
Cách tự kiểm đơn giản: mỗi đầu mùa, thuyền trưởng hỏi chi cục thuỷ sản hoặc ban quản lý cảng cá ba câu. Năm nay có khu vực nào cấm có thời hạn ở ngư trường mình hay đến không? Có loài nào mới được đưa vào danh mục cấm không? Tàu mình được hoạt động ở vùng nào? Ghi câu trả lời vào trang đầu cuốn nhật ký khai thác để cả tàu cùng thấy.
Một ví dụ thường gặp: lưới kéo được rùa biển mắc vào. Rùa biển thuộc nhóm cần bảo vệ; việc đúng là gỡ và thả lại biển ngay, không giữ lại, không bán. Thuyền viên trẻ nên được dặn trước, vì lúc kéo lưới đông người, chỉ một người nghĩ "mang về làm kỷ niệm" là cả tàu gặp rắc rối.
Nhật ký khai thác: thứ hay bị coi nhẹ nhất
Nhiều thuyền trưởng giỏi nghề nhưng ngại giấy bút, nên nhật ký khai thác thường được ghi dồn vào ngày cuối hoặc ghi theo trí nhớ. Đó là chỗ dễ sai nhất. Nhật ký là căn cứ để chứng minh nguồn gốc hải sản: cá này đánh ở đâu, ngày nào, bằng nghề gì. Khi hải sản đi qua cảng cá để tiêu thụ hoặc xuất khẩu, thông tin trong nhật ký là mắt xích đầu tiên của chuỗi truy xuất.
Cách làm được việc là giao hẳn cho một người trên tàu, thường là người trẻ biết chữ tốt, ghi sau mỗi mẻ lưới hoặc mỗi đêm câu: thời gian thả, thu, toạ độ, loài chính, sản lượng ước tính. Ghi ngắn, ghi đều quan trọng hơn ghi đẹp. Một số địa phương đã triển khai nhật ký điện tử trên điện thoại; tàu nào được hướng dẫn thì nên dùng vì giảm lỗi chép tay.
Câu tự kiểm cho thuyền trưởng: nếu bây giờ có người hỏi mẻ lưới hôm kia ở toạ độ nào, được bao nhiêu, bạn có trả lời được bằng sổ không? Nếu phải nghĩ, là đang ghi chưa đủ.
Những điều không cần lo và những điều cần lo thật
Không cần lo: bị kiểm tra nhiều lần trong một mùa. Kiểm tra là hoạt động thường xuyên, nhất là trong các đợt cao điểm. Tàu đúng luật thì mỗi lần kiểm tra chỉ là một lần xác nhận.
Không cần lo: không thuộc lòng điều luật. Ngư dân không cần nhớ số điều, số nghị định. Cần nhớ việc phải làm: giấy tờ đủ, ngư cụ đúng, nhật ký đều, thiết bị bật, không vào vùng cấm.
Cần lo thật: thiết bị giám sát mất tín hiệu mà không báo. Mất tín hiệu dài mà không báo về cơ quan quản lý là một trong những dấu hiệu bị chú ý nhiều nhất. Khi thiết bị hỏng, hãy báo theo hướng dẫn của chi cục và ghi lại thời điểm.
Cần lo thật: vượt ranh giới vùng biển được phép. Đánh bắt vượt ranh giới sang vùng biển nước khác vừa gây hậu quả cho bản thân và tàu, vừa ảnh hưởng tới uy tín nghề cá cả nước. Không có mẻ cá nào đáng đổi.
Cần lo thật: nhận người lạ lên tàu sát giờ đi. Người không có trong danh sách là lỗi dễ phát hiện và dễ tránh nhất. Đổi người thì đổi thủ tục trước.
Khi đã có biên bản: làm gì cho đúng
Nếu sau khi kiểm tra có biên bản vi phạm, việc đầu tiên là đọc kỹ từng dòng: thời gian, toạ độ, hành vi được ghi. Chỗ nào không đúng với thực tế, thuyền trưởng có quyền ghi ý kiến vào biên bản trước khi ký. Ký mà không đọc là tự bỏ quyền giải trình của mình.
Sau đó giữ bản biên bản cẩn thận, chụp lại, và khi về bờ thì mang đến chi cục thuỷ sản hoặc cơ quan được ghi trong biên bản để làm tiếp thủ tục. Có thắc mắc về mức xử lý thì hỏi trực tiếp cơ quan ra quyết định, hoặc nhờ cán bộ hội nghề cá, cán bộ xã giải thích. Tránh nghe theo người môi giới hứa "lo được" — việc đó không có trong quy trình nào.
Với gia đình ở bờ, điều có ích nhất là bình tĩnh và giữ giấy tờ đầy đủ. Một biên bản vì quên gia hạn giấy phép hoàn toàn khác một vụ vi phạm vùng biển; đừng đánh đồng để rồi hoảng loạn.
Bài học chung mà nhiều tổ đoàn kết rút ra: sau mỗi lần có tàu trong tổ bị lập biên bản, cả tổ ngồi lại nói rõ lỗi gì, để tàu khác không lặp lại. Đó là cách học luật nhanh và thật nhất.
Câu hỏi thường gặp
Kiểm ngư thuộc cơ quan nào hiện nay?
Sau sắp xếp bộ máy năm 2025, Kiểm ngư ở trung ương thuộc Cục Thuỷ sản và Kiểm ngư, trực thuộc Bộ Nông nghiệp và Môi trường; ở các vùng biển có các chi cục Kiểm ngư vùng.
Tàu cá dài bao nhiêu thì phải lắp thiết bị giám sát hành trình?
Theo Luật Thuỷ sản năm 2017, tàu cá có chiều dài lớn nhất từ 15 mét trở lên phải lắp thiết bị giám sát hành trình. Chủ tàu nên hỏi chi cục thuỷ sản để cập nhật hướng dẫn mới nhất.
Kiểm ngư có được lên tàu cá để kiểm tra không?
Có. Kiểm ngư là lực lượng được luật giao nhiệm vụ tuần tra, kiểm tra, kiểm soát hoạt động thuỷ sản trên biển, nên có quyền yêu cầu tàu dừng và lên tàu kiểm tra theo trình tự quy định.
Nhật ký khai thác ghi sai có bị xử lý không?
Ghi không đúng, không đầy đủ hoặc không ghi nhật ký khai thác theo quy định đều có thể bị xử lý. Ngoài chuyện bị phạt, nhật ký sai còn làm hải sản khó chứng minh nguồn gốc khi tiêu thụ.
Thiết bị giám sát hành trình hỏng giữa biển thì làm gì?
Hãy báo ngay về cơ quan quản lý theo cách đã được chi cục hướng dẫn, ghi rõ thời điểm hỏng và vị trí tàu, rồi tiếp tục báo vị trí định kỳ. Về bờ thì sửa hoặc thay ngay trước chuyến sau.
Ngư dân không đồng ý với biên bản thì làm gì?
Ngư dân có quyền ghi ý kiến không đồng ý vào biên bản trước khi ký, giữ lại bản biên bản, và sau đó khiếu nại theo quy định tới cơ quan đã ra quyết định xử lý.