Cửa khẩu biên giới đất liền là nơi người, phương tiện và hàng hoá được phép xuất cảnh, nhập cảnh, qua lại biên giới. Theo Nghị định 112/2014/NĐ-CP, có bốn loại: cửa khẩu quốc tế cho người Việt Nam và người nước ngoài qua lại; cửa khẩu chính, còn gọi là cửa khẩu song phương, cho người và phương tiện của Việt Nam và nước láng giềng có chung cửa khẩu; cửa khẩu phụ cho người, phương tiện của Việt Nam và của tỉnh biên giới phía bên kia; lối mở biên giới chủ yếu cho cư dân biên giới hai bên.
Luật Biên giới quốc gia quy định người, phương tiện, hàng hoá qua lại biên giới tại cửa khẩu hoặc nơi được phép. Hiểu bốn loại cửa khẩu giúp bạn biết mình được đi qua đâu, tránh đến nhầm chỗ và hiểu đúng các bản tin về mở, nâng cấp cửa khẩu. Nghị định nói trên đã được sửa đổi một số điều, nên khi cần chính xác cho một trường hợp cụ thể, bạn hỏi trạm kiểm soát biên phòng cửa khẩu.
Bốn loại cửa khẩu trong một bảng
Tiêu chí phân loại là phạm vi đối tượng được qua lại. Bảng dưới tóm theo cách hiểu phổ thông:
| Loại | Ai được qua lại | Hàng hoá |
|---|---|---|
| Cửa khẩu quốc tế | Người, phương tiện Việt Nam và nước ngoài | Xuất khẩu, nhập khẩu |
| Cửa khẩu chính (song phương) | Người, phương tiện Việt Nam và của nước láng giềng có chung cửa khẩu | Xuất khẩu, nhập khẩu |
| Cửa khẩu phụ | Người, phương tiện Việt Nam và của tỉnh biên giới nước láng giềng có chung cửa khẩu | Xuất khẩu, nhập khẩu |
| Lối mở biên giới | Chủ yếu cư dân biên giới hai bên; trường hợp khác theo chính sách thương mại biên giới hoặc trường hợp đặc biệt hai bên thoả thuận | Chủ yếu hàng hoá của cư dân biên giới |
Đọc bảng theo chiều từ trên xuống, phạm vi người được qua thu hẹp dần. Người nước ngoài thuộc nước thứ ba, chẳng hạn một du khách châu Âu, chỉ đi được qua cửa khẩu quốc tế. Người Việt Nam ở xa vùng biên muốn sang nước láng giềng nên chọn cửa khẩu quốc tế hoặc cửa khẩu chính, mang giấy tờ xuất nhập cảnh phù hợp.
Khu vực cửa khẩu gồm những gì
Khu vực cửa khẩu là một phạm vi được xác định, có một phần trùng với đường biên giới đất liền. Bên trong có khu vực làm thủ tục và kiểm soát của các cơ quan nhà nước, và có thể có khu vực dịch vụ, thương mại như bãi xe, kho hàng, chợ. Phạm vi khu vực cửa khẩu được cơ quan có thẩm quyền phê duyệt; với cửa khẩu quốc tế và cửa khẩu chính, đề xuất của tỉnh phải trình Chính phủ.
Tại cửa khẩu, nhiều lực lượng cùng làm việc: biên phòng kiểm soát người và phương tiện xuất nhập cảnh, hải quan làm thủ tục cho hàng hoá, các cơ quan kiểm dịch y tế, động vật, thực vật kiểm tra theo chuyên ngành. Người đi qua thường gặp biên phòng và hải quan; người buôn bán, vận tải gặp thêm các khâu kiểm dịch.
Một số ví dụ quen thuộc về cửa khẩu quốc tế đường bộ: Hữu Nghị ở Lạng Sơn, Móng Cái ở Quảng Ninh, Lào Cai trên tuyến với Trung Quốc; Cầu Treo ở Hà Tĩnh, Lao Bảo ở Quảng Trị, Bờ Y ở Quảng Ngãi trên tuyến với Lào; Mộc Bài ở Tây Ninh, Tịnh Biên ở An Giang trên tuyến với Campuchia. Khi đọc tài liệu cũ, bạn lưu ý tên tỉnh đã đổi sau sắp xếp, như Bờ Y trước đây thuộc Kon Tum.
Những tình huống thường gặp
Người Hà Nội muốn đi đường bộ sang Lào du lịch. Chọn một cửa khẩu quốc tế trên tuyến Việt Nam – Lào, mang hộ chiếu còn hạn và giấy tờ phương tiện nếu tự lái. Hỏi trước về thủ tục cho xe, vì phương tiện có quy định riêng.
Một bạn người nước ngoài đi cùng muốn sang Campuchia qua lối gần nhất. Nếu lối gần nhất là cửa khẩu chính, cửa khẩu phụ hay lối mở, bạn ấy không đi được. Người nước thứ ba phải qua cửa khẩu quốc tế.
Bà con ở xã biên giới sang chợ phiên bên kia. Cư dân biên giới hai bên có thể qua lại tại lối mở, cửa khẩu phụ theo quy định và thoả thuận giữa hai nước, với giấy tờ dành cho cư dân biên giới.
Người buôn bán nhỏ ở tỉnh khác muốn lên lối mở để mua hàng. Lối mở không dành cho người ngoài cư dân biên giới, trừ trường hợp theo chính sách cụ thể. Đi qua lối mở khi không thuộc đối tượng là vi phạm, dù hàng hoá hợp pháp.
Cửa khẩu tạm dừng thông quan vì lý do đặc biệt. Luật cho phép hạn chế hoặc tạm dừng qua lại biên giới khi có lý do về an ninh, dịch bệnh, thiên tai hoặc theo đề nghị của nước láng giềng. Gặp trường hợp này, bạn theo dõi thông báo chính thức và đổi kế hoạch.
Các bước trước khi đi qua một cửa khẩu đường bộ
Cô Lan, giáo viên tiểu học ở Nghệ An, đưa gia đình sang Lào thăm người quen dịp hè. Cô chuẩn bị theo năm bước sau:
- Xác định cửa khẩu định đi là loại nào, có cho đối tượng như mình qua không. Nếu không chắc, gọi hỏi trạm kiểm soát biên phòng cửa khẩu qua số được công bố chính thức.
- Kiểm tra giấy tờ xuất nhập cảnh của từng người, kể cả trẻ em, và hạn còn lại.
- Kiểm tra giờ làm việc của cửa khẩu; nhiều cửa khẩu đường bộ không mở suốt ngày đêm.
- Liệt kê hàng hoá mang theo, tránh những thứ thuộc diện cấm hoặc hạn chế xuất nhập khẩu; với thực phẩm tươi, cây giống, thú nuôi thì hỏi trước về kiểm dịch.
- Đến cửa khẩu, xếp hàng làm thủ tục theo hướng dẫn, không nhờ người lạ "làm hộ cho nhanh".
Chuyến đi của cô suôn sẻ. Điều cô ghi nhớ cho lần sau là bước ba: lần đầu đến muộn mười lăm phút, cả nhà phải chờ đến sáng hôm sau.
Cửa khẩu trong đời sống người dân hai bên biên giới
Với người ở xa, cửa khẩu là nơi làm thủ tục xuất nhập cảnh. Với người dân xã biên giới, cửa khẩu và lối mở là một phần của đời sống hằng ngày: nơi bà con mang nông sản sang chợ phiên, nơi người thân hai bên thăm nhau dịp lễ, nơi xe hàng xếp hàng chờ thông quan, tạo việc làm cho người bốc xếp, chở hàng, bán quán.
Ở nhiều vùng, cư dân hai bên biên giới có quan hệ họ hàng, cùng phong tục, cùng ngôn ngữ dân tộc. Lối mở và cửa khẩu phụ giúp việc thăm thân, trao đổi hàng hoá nhỏ được thuận tiện mà vẫn có quản lý. Chính vì phục vụ cư dân biên giới nên các điểm này có phạm vi đối tượng hẹp, người từ nơi khác đến không dùng chung được.
Anh Thắng, một người chạy xe chở hàng ở Lạng Sơn, chia sẻ rằng điều quan trọng nhất anh học được sau nhiều năm làm nghề là phân biệt rõ hàng đi đường nào, qua cửa khẩu nào, giấy tờ gì. Khi có người nhờ chở "hàng không giấy" qua lối mòn với giá cao, anh luôn từ chối, vì chỉ một chuyến sai là mất xe, mất nghề và có thể vướng vào pháp luật. Kinh nghiệm của anh cũng là lời khuyên cho bất cứ ai làm nghề quanh cửa khẩu: đi đúng cửa, đúng giấy tờ, từ chối mọi lời mời đi tắt.
Những chỗ hay nhầm
Bản tin về cửa khẩu xuất hiện thường xuyên, nhưng người đọc dễ hiểu sai vài điểm:
- Gọi mọi điểm qua lại là "cửa khẩu". Lối mở biên giới không phải cửa khẩu theo nghĩa đầy đủ, phạm vi đối tượng hẹp hơn nhiều.
- Nghĩ rằng cửa khẩu nào có chợ đông là cửa khẩu quốc tế. Quy mô buôn bán không quyết định loại cửa khẩu.
- Nghĩ rằng "nâng cấp cửa khẩu" là xây lại nhà làm thủ tục. Nâng cấp là chuyển loại, ví dụ từ cửa khẩu chính lên cửa khẩu quốc tế, mở rộng đối tượng được qua.
- Nghĩ rằng hai nước cứ mở là mở. Việc mở, nâng cấp cửa khẩu cần thoả thuận giữa hai nước và quyết định của cơ quan có thẩm quyền mỗi bên.
- Nhầm khu kinh tế cửa khẩu với khu vực cửa khẩu. Khu kinh tế cửa khẩu là vùng phát triển kinh tế rộng lớn quanh cửa khẩu; khu vực cửa khẩu là phạm vi làm thủ tục và quản lý.
Khi viết bài hay giảng dạy, dùng đúng tên loại cửa khẩu giúp thông tin chính xác hơn và tránh để người đọc đến nhầm nơi.
Vì sao không được qua lại ngoài cửa khẩu
Đường biên dài, có nơi chỉ cách nhau một con suối nhỏ hay một quả đồi, nên nhiều người nghĩ đi tắt vài bước cũng chẳng sao. Nhưng Luật Biên giới quốc gia cấm qua lại trái phép biên giới; mọi việc qua lại phải tại cửa khẩu hoặc nơi được phép. Lý do không chỉ là quản lý xuất nhập cảnh, mà còn là kiểm soát dịch bệnh ở người, vật nuôi, cây trồng, chống buôn lậu và bảo vệ chính người đi.
Người đi đường tắt không có ai biết mình đang ở đâu khi gặp nạn, dễ bị lôi kéo vào việc mang hàng hộ, và khi bị phát hiện thì bị xử lý theo pháp luật cả ở hai bên. Những năm qua, các vụ người bị dụ dỗ qua biên giới bằng đường mòn để làm việc "lương cao" đã khiến nhiều gia đình khổ sở. Cách đơn giản nhất để tránh là chỉ đi qua cửa khẩu, có giấy tờ, và hỏi biên phòng khi chưa rõ.
Với học sinh, giáo viên có thể giải thích ngắn gọn: cửa khẩu giống cổng chính của một ngôi nhà chung; đi qua cổng thì ai cũng biết, được giúp đỡ, còn trèo qua hàng rào thì vừa sai vừa không an toàn.
Câu hỏi thường gặp
Cửa khẩu chính và cửa khẩu song phương có phải là một không?
Đúng. Theo Nghị định 112/2014/NĐ-CP, cửa khẩu chính còn gọi là cửa khẩu song phương, dành cho người và phương tiện của Việt Nam và của nước láng giềng có chung cửa khẩu qua lại.
Người nước ngoài được đi qua những cửa khẩu nào?
Người nước ngoài không mang quốc tịch nước láng giềng chung cửa khẩu chỉ được qua lại tại cửa khẩu quốc tế. Các cửa khẩu chính, cửa khẩu phụ và lối mở có phạm vi đối tượng hẹp hơn.
Lối mở biên giới là gì?
Lối mở biên giới là nơi được phép qua lại, chủ yếu dành cho cư dân biên giới hai bên và hàng hoá của họ. Các đối tượng khác chỉ được qua theo chính sách cụ thể hoặc trường hợp đặc biệt do hai bên thoả thuận.
Ai quyết định mở hoặc nâng cấp cửa khẩu?
Việc mở, nâng cấp cửa khẩu dựa trên thoả thuận giữa hai nước và quyết định của cơ quan có thẩm quyền. Với cửa khẩu quốc tế và cửa khẩu chính, đề xuất của tỉnh phải trình lên cấp trung ương xem xét.
Đi qua lối mở khi không phải cư dân biên giới có bị xử lý không?
Có thể bị xử lý, vì đó là qua lại không đúng nơi được phép đối với đối tượng của mình. Người dân ở nơi khác muốn sang nước láng giềng nên đi qua cửa khẩu quốc tế hoặc cửa khẩu chính.
Cửa khẩu có mở cửa suốt ngày đêm không?
Không phải cửa khẩu nào cũng mở suốt ngày đêm. Giờ làm việc mỗi cửa khẩu khác nhau và có thể thay đổi, vì vậy bạn nên hỏi trước trạm kiểm soát biên phòng cửa khẩu hoặc theo dõi thông báo chính thức.