Tổ đoàn kết trên biển là nhóm vài tàu cá, thường cùng xã hoặc cùng bến, thống nhất cùng ra khơi, giữ liên lạc với nhau theo giờ, cứu giúp nhau khi có sự cố, chia sẻ thông tin ngư trường và nhắc nhau tuân thủ pháp luật. Tổ không phải doanh nghiệp, không cần vốn lớn; sức mạnh nằm ở chỗ không tàu nào một mình giữa biển.
Ở nhiều tỉnh ven biển, tổ đoàn kết được chính quyền xã, đồn biên phòng, hội nghề cá khuyến khích thành lập, bên cạnh các hình thức chặt chẽ hơn như tổ hợp tác, hợp tác xã, nghiệp đoàn nghề cá. Bài dưới giải thích tổ đoàn kết làm được gì, lập tổ thế nào, quy ước tổ nên có những điều gì, và những dấu hiệu cho thấy một tổ chỉ tồn tại trên giấy.
Vì sao đi biển cần đi theo tổ
Biển rộng và thời tiết đổi nhanh. Một con tàu gỗ gặp sự cố hỏng máy, thủng vỏ, có người ốm nặng ở xa bờ thì lực lượng cứu nạn dù cố gắng tới đâu cũng cần thời gian mới tới được. Trong khoảng thời gian đó, người có thể giúp nhanh nhất là tàu bạn đang ở gần. Đi theo tổ là cách ngư dân tự rút ngắn khoảng cách cứu giúp từ nhiều giờ xuống còn ít phút.
Đi theo tổ còn có lợi về kinh tế. Các tàu trong tổ báo cho nhau chỗ có luồng cá, chia sẻ dự báo thời tiết, có khi góp chung một tàu chuyển hàng về bờ để tàu khác tiếp tục khai thác, giảm chi phí dầu. Thông tin chia sẻ đúng lúc nhiều khi quyết định một chuyến biển trúng hay trật.
Và đi theo tổ giúp giữ kỷ luật. Khi một tàu có ý định vượt ranh giới hay tắt thiết bị giám sát, các tàu khác trong tổ là những người biết đầu tiên và có thể nhắc nhở trước khi chuyện xảy ra. Ở nhiều xã biển, tổ đoàn kết là một mắt xích của công tác chống khai thác bất hợp pháp.
Cuối cùng, tàu cá Việt Nam đi theo tổ, giữ liên lạc với nhau và với bờ, là hình ảnh của sự bám biển có tổ chức. Đó cũng là một cách người dân góp phần thể hiện sự hiện diện bền bỉ trên các vùng biển của đất nước.
So sánh các hình thức tổ chức của ngư dân
Bốn hình thức dưới đây thường được nhắc tới ở các làng biển. Mức độ ràng buộc tăng dần từ trên xuống. Một tàu có thể vừa trong tổ đoàn kết vừa là thành viên nghiệp đoàn.
| Hình thức | Ràng buộc | Thường làm gì | Phù hợp khi |
|---|---|---|---|
| Tổ đoàn kết | Quy ước tự nguyện, đăng ký với xã | Đi cùng, liên lạc, cứu giúp, nhắc nhau đúng luật | Mới bắt đầu, các tàu quen nhau |
| Tổ hợp tác | Hợp đồng hợp tác theo quy định pháp luật dân sự | Thêm góp vốn, mua chung vật tư, chia sẻ chi phí | Tổ đã gắn bó, muốn làm ăn chung |
| Hợp tác xã nghề cá | Pháp nhân theo Luật Hợp tác xã | Dịch vụ hậu cần, tiêu thụ sản phẩm, vay vốn | Có người quản lý, có kế hoạch kinh doanh |
| Nghiệp đoàn nghề cá | Tổ chức của người lao động nghề cá | Đại diện quyền lợi, tuyên truyền, hỗ trợ đoàn viên | Muốn có tiếng nói chung với cơ quan quản lý |
Không có hình thức nào tốt nhất cho mọi nơi. Lời khuyên của nhiều cán bộ hội nghề cá là bắt đầu từ tổ đoàn kết, chạy thực tế vài mùa, rồi mới tính chuyện ràng buộc chặt hơn.
Lập một tổ đoàn kết: các bước làm được ngay
Năm chủ tàu cùng bến ở Nghệ An muốn lập tổ trước mùa cá nam. Cách họ làm được gom lại dưới đây; thủ tục xác nhận cụ thể do chính quyền xã và đồn biên phòng hướng dẫn.
- Chọn các tàu hợp nhau: cùng nghề hoặc nghề gần nhau, cùng ngư trường hay đến, chủ tàu tin được nhau. Số tàu vừa đủ để giữ liên lạc, thường từ ba đến mười tàu.
- Bầu tổ trưởng là người có kinh nghiệm, có uy tín, tàu có thiết bị liên lạc tốt; bầu thêm tổ phó để thay khi tổ trưởng nghỉ chuyến.
- Cùng viết quy ước tổ ngắn gọn bằng lời của mình: giờ liên lạc, kênh liên lạc, cách cứu giúp, cách chia chi phí khi lai dắt, cam kết không vi phạm.
- Lập danh sách tàu, số hiệu, tên chủ tàu, thuyền trưởng, số người, thiết bị liên lạc của từng tàu; giữ một bản ở tổ trưởng, một bản ở xã hoặc đồn.
- Đăng ký với chính quyền xã, đồn biên phòng theo hướng dẫn để tổ được ghi nhận và được hỗ trợ tập huấn.
- Chạy thử một chuyến, sau chuyến ngồi lại rút kinh nghiệm, sửa quy ước những chỗ không làm được.
Quy ước nên ngắn tới mức đọc to trong năm phút. Quy ước dài mười trang thường không ai nhớ khi ở giữa biển.
Quy ước tổ nên có những điều gì
Dưới đây là những điều khoản các tổ hoạt động tốt thường có. Tổ có thể bớt hoặc thêm cho hợp nghề, hợp vùng, miễn là ai cũng hiểu và đồng ý.
- Giờ gọi nhau cố định mỗi ngày và kênh liên lạc chung; tàu nào lỡ giờ gọi thì tàu khác chủ động gọi lại.
- Khi một tàu gặp sự cố, tàu gần nhất tới hỗ trợ trước, tổ trưởng báo về bờ và báo cơ quan chức năng.
- Chi phí dầu khi lai dắt, cứu giúp chia theo cách đã thống nhất trước, tránh cãi nhau sau.
- Không tàu nào vượt ranh giới vùng biển được phép, không tắt thiết bị giám sát hành trình; tàu nào vi phạm thì tổ nhắc, tái phạm thì báo cơ quan quản lý.
- Không nhận người lạ, hàng lạ từ tàu không quen giữa biển.
- Thấy tàu lạ có dấu hiệu khả nghi, thấy người gặp nạn, thấy sự cố môi trường thì báo tổ trưởng để báo về bờ.
- Mỗi mùa họp tổ ít nhất một lần ở bờ, có mời cán bộ đồn hoặc hội nghề cá.
Điều khoản về chi phí nghe có vẻ nhỏ nhưng là nguyên nhân hàng đầu làm tổ tan. Viết rõ ngay từ đầu là giữ được tình làng nghĩa xóm lâu dài.
Việc của tổ trưởng trước, trong và sau chuyến biển
Tổ trưởng không phải người ra lệnh mà là người giữ nhịp. Bảng dưới gom những việc tổ trưởng các tổ hoạt động tốt thường làm; tổ phó nắm cùng để thay khi cần.
| Thời điểm | Việc của tổ trưởng | Vì sao cần |
|---|---|---|
| Trước chuyến | Hỏi từng tàu ngày đi, số người, nghề, ngư trường dự định; nhắc kiểm tra giấy tờ, thiết bị | Có danh sách đúng để báo về bờ và để biết ai ở gần ai |
| Trước chuyến | Nghe dự báo thời tiết, thống nhất ngày xuất bến chung nếu được | Tránh tàu đi lẻ vào lúc thời tiết xấu |
| Trong chuyến | Gọi các tàu đúng giờ hẹn, ghi tàu nào đã trả lời | Phát hiện sớm tàu mất liên lạc |
| Trong chuyến | Khi có sự cố: điều tàu gần nhất tới, báo về đồn biên phòng và gia đình | Rút ngắn thời gian ứng cứu, gia đình không phải nghe tin đồn |
| Trong chuyến | Khi có bão: nhắc cả tổ về nơi tránh trú theo lời kêu gọi | Không tàu nào ở lại vì tiếc mẻ cá |
| Sau chuyến | Họp ngắn rút kinh nghiệm, ghi sổ, chia chi phí theo quy ước | Giữ sòng phẳng, giữ tổ lâu dài |
Tổ trưởng giỏi thường là người nói ít, gọi đúng giờ và nhớ từng tàu. Có tổ còn luân phiên vai trò tổ phó giữa các chủ tàu trẻ để họ học cách giữ nhịp, chuẩn bị cho lúc tổ trưởng già nghỉ biển.
Tổ hoạt động thật và tổ trên giấy khác nhau ở đâu
Tổ thật có giờ gọi nhau, và mọi người gọi đúng giờ. Tổ trên giấy có danh sách, có biên bản thành lập, nhưng ra khơi thì mỗi tàu một hướng, không ai gọi ai.
Tổ thật có ít nhất một lần cứu giúp nhau mà cả tổ nhớ. Câu chuyện đó thường được kể đi kể lại, và là chất keo giữ tổ.
Tổ thật có người dám nhắc khi tàu khác sắp làm sai. Tổ trên giấy thường im lặng vì ngại mất lòng. Một quy ước có điều khoản nhắc nhở giúp người nhắc không bị coi là xen vào chuyện người khác.
Tổ thật họp ở bờ ngắn mà đều. Mỗi mùa một lần, nửa buổi, nói chuyện thật: chuyến trước gặp gì, chuyến tới định đi đâu, ai cần giúp gì.
Tổ thật có sổ ghi chép đơn giản. Một cuốn sổ ghi các lần cứu giúp, chi phí, các lần họp. Không cần đẹp, cần có, để khi đổi tổ trưởng không mất hết.
Câu chuyện từ một tổ đoàn kết
Một tổ năm tàu lưới ở Quảng Ngãi, đang khai thác cách bờ hàng trăm hải lý thì một tàu báo trục chân vịt gãy. Theo quy ước, tàu gần nhất bỏ dở mẻ lưới, chạy tới lai dắt; tổ trưởng báo về đồn biên phòng và gia đình chủ tàu. Hai tàu lai nhau chạy về bờ mấy ngày đêm; ba tàu còn lại tiếp tục khai thác, cuối chuyến góp một phần tiền dầu cho tàu đã lai dắt, đúng như quy ước.
Câu chuyện ấy không có gì kịch tính, nhưng đó chính là điều tổ đoàn kết hướng tới: sự cố được xử lý trong trật tự, không ai bị bỏ lại, chi phí được chia sòng phẳng. Các tổ khác trong xã nghe chuyện, quay về viết lại quy ước của mình.
Giáo viên ở các trường ven biển có thể dùng những câu chuyện như vậy, được kể từ chính phụ huynh trong lớp, để nói với học sinh về tinh thần tương trợ của người làm biển. Nó gần hơn mọi định nghĩa trong sách.
Một câu hỏi tự kiểm cho chủ tàu đang ở trong tổ: nếu sáng mai tàu bạn gãy trục giữa biển, bạn có biết chắc tàu nào sẽ tới, sau bao lâu, và chi phí dầu sẽ chia ra sao không? Trả lời được cả ba là tổ của bạn đang hoạt động thật. Còn ngập ngừng ở câu nào thì đó là điều cần mang ra buổi họp tổ tới.
Câu hỏi thường gặp
Tổ đoàn kết trên biển có phải đăng ký không?
Tổ đoàn kết là hình thức tự nguyện, nhưng nên đăng ký với chính quyền xã và đồn biên phòng để được ghi nhận, được tập huấn và để cơ quan chức năng nắm danh sách tàu khi cần hỗ trợ.
Một tổ đoàn kết nên có bao nhiêu tàu?
Thường từ ba đến mười tàu là vừa. Ít quá thì khó hỗ trợ nhau, nhiều quá thì khó giữ liên lạc và khó thống nhất ngư trường. Quan trọng nhất là các tàu tin nhau và đi cùng hướng.
Tổ đoàn kết khác hợp tác xã nghề cá thế nào?
Tổ đoàn kết là thoả thuận tự nguyện giữa các chủ tàu, ràng buộc nhẹ. Hợp tác xã là pháp nhân theo Luật Hợp tác xã, có vốn, có hoạt động kinh doanh dịch vụ và trách nhiệm pháp lý rõ hơn.
Khi lai dắt tàu bạn thì chi phí dầu tính thế nào?
Cách chia do tổ thống nhất trong quy ước, ví dụ cả tổ cùng góp hoặc tàu được giúp chịu một phần. Điều quan trọng là viết rõ từ đầu để tránh mâu thuẫn sau sự cố.
Tổ đoàn kết giúp gì trong chống khai thác bất hợp pháp?
Các tàu trong tổ biết hành trình của nhau, có thể nhắc nhở khi một tàu định vượt ranh giới hay tắt thiết bị giám sát hành trình. Tổ cũng là kênh để cán bộ tuyên truyền pháp luật tới từng tàu.