Một buổi làm sạch bãi biển đạt yêu cầu khi đủ bốn thứ: đoạn bờ đã được khảo sát và xin phép, người tham gia có dụng cụ bảo hộ và biết quy tắc an toàn, rác được phân loại và đếm theo phiếu, và toàn bộ rác thu được đến tay đơn vị thu gom chứ không bị dồn thành đống ở cuối bãi.
Thiếu khâu nào, buổi ra quân dễ thành một buổi chụp ảnh: rác nhặt lên rồi để đó, gió đêm lại thổi tung; hoặc có người bị thương vì giẫm phải mảnh chai. Bài này đi từng bước cho một nhóm khoảng ba mươi người, như một lớp THPT hay một chi đoàn thanh niên ở xã ven biển.
Chọn đoạn bờ và thời điểm
Anh Phong, Bí thư Chi đoàn một thôn ven biển ở Khánh Hoà, luôn đi xem đoạn bờ dự định làm sạch trước buổi ra quân ít nhất ba ngày. Anh xem rác dồn nhiều ở đâu, lối xuống bãi có an toàn không, có chỗ nào đá trơn, có cửa lạch nào nước chảy xiết. Anh cũng chụp vài tấm ảnh hiện trạng để so sánh sau buổi làm.
Thời điểm tốt nhất thường là sáng sớm, trước khi nắng gắt, và vào lúc nước ròng để có nhiều bãi cát lộ ra. Lịch thuỷ triều của địa phương thường được thông báo trên đài phát thanh hoặc do ngư dân trong thôn nắm rõ; hỏi một bác ngư dân có kinh nghiệm là cách nhanh nhất. Tránh những ngày có gió mạnh, sóng lớn hoặc có cảnh báo thời tiết.
Trước buổi ra quân, nhóm cần báo với chính quyền xã hoặc thôn về thời gian, địa điểm và số người. Một số đoạn bờ biển có quy định riêng về ra vào; khi thấy biển báo hạn chế đi lại thì không vào, và hỏi chính quyền để chọn đoạn khác. Báo trước cũng giúp xã bố trí xe thu gom rác sau buổi làm.
Dụng cụ cho một nhóm 30 người
Phần lớn dụng cụ có thể mượn hoặc dùng lại. Bảng dưới là số lượng tối thiểu cho một buổi khoảng hai giờ.
| Dụng cụ | Số lượng | Ghi chú |
|---|---|---|
| Găng tay dày | 30 đôi và vài đôi dự phòng | Găng vải phủ cao su tốt hơn găng y tế mỏng, giặt dùng lại được |
| Kẹp gắp rác | 10 đến 15 cái | Dùng cho mảnh chai, vật sắc; người không có kẹp thì không nhặt vật sắc |
| Bao tải hoặc giỏ đựng | Khoảng 30 cái | Bao dứa cũ dùng được nhiều lần, chia sẵn màu hoặc buộc dây để phân loại |
| Cân treo | 1 cái | Để cân từng bao sau khi phân loại |
| Hộp sơ cứu | 1 hộp | Có băng gạc, dung dịch sát khuẩn, băng dính y tế |
| Nước uống | Bình lớn và cốc cá nhân | Nhắc mỗi người mang bình riêng, không phát chai nhựa |
| Mũ, áo dài tay, giày | Mỗi người tự mang | Không đi chân trần trên bãi có rác |
Chi phí lớn nhất thường là găng tay. Nếu nhóm hoạt động định kỳ, đầu tư một bộ găng tốt, giặt sạch sau mỗi lần, sẽ rẻ hơn mua găng dùng một lần, lại không tạo thêm rác.
Phân vai trong nhóm
Ba mươi người cùng nhặt rác mà không chia việc sẽ dồn vào một chỗ, chỗ khác bỏ trống. Chia nhóm năm đến sáu người, mỗi nhóm một đoạn bờ, và có các vai trò sau.
- Người phụ trách chung: điểm danh đầu và cuối buổi, nắm giờ, quyết định dừng nếu thời tiết xấu đi.
- Người phụ trách an toàn: có hộp sơ cứu, đi dọc bãi nhắc nhở, là người duy nhất xử lý khi phát hiện vật lạ.
- Nhóm trưởng mỗi nhóm: giữ phiếu đếm, ghi số lượng theo loại rác trong đoạn của nhóm mình.
- Người cân và ghi tổng: đứng ở điểm tập kết, cân từng bao, ghi khối lượng theo loại.
- Người chụp ảnh: chụp hiện trạng trước và sau ở cùng góc máy, chụp quá trình làm việc, không chụp cận mặt người khác khi chưa hỏi.
Với nhóm học sinh, người phụ trách chung và người phụ trách an toàn phải là người lớn. Tỉ lệ khoảng một người lớn cho mười học sinh là hợp lý, và không ai được rời nhóm khi chưa báo.
Vai nào cũng nên có người dự phòng. Người chụp ảnh có thể kiêm cân rác lúc cuối buổi, nhóm trưởng có thể thay người phụ trách an toàn khi người này phải đưa ai đó vào chỗ râm nghỉ. Phân vai rõ từ đầu thì lúc có việc bất ngờ, không ai phải đứng chờ hỏi nhau.
Quy tắc an toàn phải nói trước khi bắt đầu
Không dùng tay không với vật sắc nhọn. Mảnh chai, lưỡi câu, đinh, kim tiêm phải dùng kẹp gắp và cho vào một hộp cứng riêng. Ai không có kẹp thì gọi người có kẹp đến.
Không chạm vào vật lạ. Bình chứa không rõ chất bên trong, vật bằng kim loại hình dạng lạ, thùng phuy kín: không chạm, không mở, đánh dấu vị trí từ xa và báo người phụ trách an toàn để báo chính quyền địa phương.
Không xuống nước. Buổi làm sạch chỉ trên bãi cát và bờ đá khô. Không ai, nhất là học sinh, được lội xuống nước để vớt rác trôi.
Nghỉ đúng giờ. Cứ khoảng bốn mươi lăm phút nghỉ một lần, uống nước, ngồi chỗ râm. Say nắng trên bãi biển xảy ra nhanh hơn nhiều người nghĩ.
Không bới cát, không động vào sinh vật. Chỉ nhặt rác trên mặt. Gặp rùa biển, tổ trứng hay sinh vật dạt vào bờ, giữ khoảng cách và báo người phụ trách.
Phân loại và đếm rác theo phiếu
Con số là thứ biến một buổi ra quân thành thông tin có ích. Chị Diễm, giáo viên hướng dẫn nhóm học sinh THPT ở Lâm Đồng làm sạch một đoạn bờ biển vùng Phan Thiết cũ, dùng cách đếm sau.
- Trước khi bắt đầu, phát cho mỗi nhóm trưởng một phiếu đếm với các dòng: chai nhựa, nắp chai, túi nilon, hộp xốp, ống hút, đầu lọc thuốc lá, lưới và dây thừng, chai thuỷ tinh, loại khác.
- Trong lúc nhặt, mỗi món bỏ vào bao, nhóm trưởng đánh một vạch vào dòng tương ứng. Với đầu lọc thuốc lá quá nhiều, đếm theo nắm ước lượng và ghi chú.
- Cuối buổi, gom bao theo loại: nhựa tái chế được, rác không tái chế, thuỷ tinh, lưới cũ. Cân từng loại và ghi khối lượng.
- Cộng số liệu của các nhóm thành một bảng chung: số món theo loại, khối lượng theo loại, chiều dài đoạn bờ, số người, thời gian làm.
- Đánh dấu ba loại rác nhiều nhất. Đây là thông tin quan trọng nhất của cả buổi.
Ở buổi của nhóm chị Diễm, ba loại nhiều nhất là túi nilon, chai nhựa và hộp xốp đựng đồ ăn. Từ con số đó, nhóm có cơ sở để đề xuất việc cụ thể với hàng quán ven biển, thay vì chỉ kêu gọi chung chung.
Rác đi đâu sau buổi làm và số liệu dùng vào việc gì
Rác đã nhặt mà để thành đống cuối bãi, chỉ một đêm gió là bay trở lại. Vì vậy phải thống nhất trước với chính quyền xã hoặc đơn vị thu gom rác về giờ và điểm đến lấy. Nhựa tái chế được như chai, nắp có thể tách riêng, bán cho cơ sở thu mua phế liệu, tiền thu được ghi sổ và dùng cho lần sau. Lưới, dây thừng cũ nên hỏi ngư dân trong thôn có dùng lại được không trước khi bỏ đi.
Bảng số liệu cuối buổi nên được gửi cho chính quyền xã và dán ở nhà văn hoá thôn. Khi bà con thấy đoạn bờ biển trước nhà có hàng trăm túi nilon trong một buổi sáng, lời nhắc không vứt rác xuống biển trở nên cụ thể hơn mọi khẩu hiệu.
Nếu làm định kỳ mỗi tháng ở cùng một đoạn bờ, sau vài tháng nhóm có chuỗi số liệu để thấy rác tăng hay giảm, mùa nào nhiều, loại nào bớt đi. Đó là dữ liệu quý cho địa phương khi quyết định đặt thêm thùng rác, nhắc nhở hàng quán hay tổ chức tuyên truyền.
Những việc không cần làm
Không cần băng rôn, cờ phướn mới. Một buổi làm sạch bãi biển mà phải in băng rôn nhựa mới là tự tạo thêm rác. Nếu cần nhận diện, dùng lại tấm vải của lần trước hoặc chỉ cần áo đồng phục của chi đoàn.
Không cần phát nước chai, bánh trái gói nilon. Bình nước lớn, cốc cá nhân và đồ ăn nhẹ đựng trong hộp dùng lại là đủ. Cuối buổi, điều đáng xấu hổ nhất là bao rác của chính đoàn ra quân nhiều hơn bao rác nhặt được.
Không cần nhặt sạch đến từng mẩu nhỏ trên toàn bãi. Với một nhóm ba mươi người trong hai giờ, làm sạch kỹ một đoạn bờ vừa sức tốt hơn chạy dọc cả bãi dài mà chỗ nào cũng còn rác. Đoạn bờ làm kỹ còn cho số liệu chính xác hơn.
Không cần dàn dựng ảnh. Ảnh chụp lúc mọi người đang làm thật, kèm ảnh trước và sau ở cùng góc máy, có sức thuyết phục hơn ảnh cả đoàn xếp hàng giơ bao rác.
Tự kiểm sau buổi: năm câu hỏi cho người phụ trách
Chiều hôm đó, người phụ trách chung nên ngồi lại mười phút với các nhóm trưởng và trả lời năm câu hỏi dưới đây. Câu nào trả lời "chưa" thì ghi lại để sửa ở lần sau.
- Mọi người có về đủ, không ai bị thương hay say nắng không? Nếu có, nguyên nhân là gì và lần sau phòng thế nào?
- Toàn bộ rác đã được xe thu gom lấy đi chưa, hay vẫn còn bao nằm lại ở bãi?
- Bảng số liệu đã đủ số món, khối lượng theo loại, chiều dài đoạn bờ, số người và thời gian chưa?
- Ảnh trước và sau có đúng cùng góc máy để so sánh được không?
- Số liệu đã gửi cho chính quyền xã, dán ở nhà văn hoá thôn chưa, và có đề xuất việc cụ thể nào kèm theo không?
Năm câu này nghe đơn giản, nhưng phần lớn các buổi ra quân bỏ sót ít nhất hai câu, thường là câu về rác còn nằm lại và câu về gửi số liệu. Trả lời đủ cả năm câu là nhóm đã làm tốt hơn đa số.
Câu hỏi thường gặp
Học sinh tiểu học có tham gia nhặt rác bãi biển được không?
Được, nếu có đủ người lớn đi kèm, chỉ làm trên bãi cát khô, không nhặt vật sắc và thời gian ngắn khoảng một giờ. Với trẻ nhỏ, nên giao việc nhặt rác nhẹ như nắp chai, túi nilon, và giải thích vì sao.
Có cần xin phép trước khi tổ chức làm sạch bãi biển không?
Nên báo trước với chính quyền xã hoặc thôn về thời gian, địa điểm, số người. Việc này giúp địa phương bố trí thu gom rác và tránh trường hợp nhóm đi vào khu vực có quy định hạn chế ra vào.
Gặp vật lạ nghi nguy hiểm trên bãi biển thì làm gì?
Không chạm, không mở, không di chuyển. Đánh dấu vị trí từ xa, giữ mọi người tránh xa và báo ngay cho chính quyền địa phương hoặc cơ quan chức năng gần nhất để được xử lý đúng cách.
Vì sao phải đếm và cân rác, nhặt sạch là được rồi?
Số liệu cho biết loại rác nào nhiều nhất, từ đó biết nguồn rác đến từ đâu và cần nhắc nhở ai. Không có số liệu, buổi làm sạch chỉ giải quyết được hôm đó mà không thay đổi được gì về lâu dài.
Rác nhặt được có bán phế liệu được không?
Chai nhựa, lon kim loại sạch có thể bán cho cơ sở thu mua phế liệu. Tiền thu được nên ghi sổ công khai và dùng cho các buổi sau, như mua găng tay, kẹp gắp. Phần còn lại phải giao cho đơn vị thu gom rác.
Bao lâu nên tổ chức một lần?
Một lần mỗi tháng ở cùng một đoạn bờ là nhịp độ nhiều nhóm duy trì được. Làm đều đặn giúp đoạn bờ sạch lâu hơn và cho chuỗi số liệu để so sánh giữa các tháng, các mùa.