Ngày Đại dương thế giới là ngày 8 tháng 6 hằng năm. Ý tưởng về một ngày dành cho đại dương được phái đoàn Canada đưa ra tại Hội nghị Liên hợp quốc về Môi trường và Phát triển ở Rio de Janeiro năm 1992; năm 2008, Đại hội đồng Liên hợp quốc thông qua nghị quyết chọn ngày 8/6 làm Ngày Đại dương thế giới, và ngày này được hưởng ứng chính thức trên toàn cầu từ năm 2009.
Với Việt Nam, một quốc gia có bờ biển dài hơn 3.260 ki lô mét, ngày 8/6 còn là ngày khép lại Tuần lễ Biển và Hải đảo Việt Nam. Nhưng ý nghĩa thật của ngày này không nằm ở lễ kỷ niệm. Nó nằm ở những việc rất nhỏ trong căn bếp, trên chiếc xe máy đi chợ, trong chuyến du lịch hè, nơi mỗi người quyết định một túi nilon hay một chai nhựa có đi ra biển hay không.
Vì sao lại là đại dương của cả thế giới
Các đại dương nối liền với nhau thành một khối nước duy nhất phủ phần lớn bề mặt Trái Đất. Một chai nhựa trôi từ cửa sông ở nơi này có thể dạt vào bãi biển ở một nước cách hàng nghìn cây số. Cá di cư không biết đường ranh giới trên biển. Vì thế, bảo vệ đại dương là việc chung của mọi quốc gia, và Liên hợp quốc chọn một ngày chung để cả thế giới cùng nhìn về một hướng.
Điều này không mâu thuẫn với chủ quyền biển đảo. Theo Công ước Liên hợp quốc về Luật biển năm 1982, mỗi quốc gia ven biển có quyền và nghĩa vụ đối với các vùng biển của mình, trong đó có nghĩa vụ bảo vệ và gìn giữ môi trường biển. Giữ biển sạch ở vùng biển Việt Nam vừa là việc của người Việt Nam, vừa là phần đóng góp của Việt Nam cho đại dương chung.
Khi giải thích cho học sinh, bạn có thể dùng hình ảnh đơn giản: biển Việt Nam là ngôi nhà của mình, đại dương thế giới là cả khu phố. Mình giữ nhà mình sạch, đồng thời không vứt rác sang nhà hàng xóm.
Một chỗ hay nói sai: gọi ngày 8/6 là "ngày biển Việt Nam" hoặc "ngày biển đảo". Ngày 8/6 là dịp quốc tế; dịp riêng của Việt Nam là cả tuần lễ từ 1 đến 8/6. Nói đúng tên giúp người nghe hiểu rằng nước mình vừa có hoạt động của riêng mình, vừa cùng cả thế giới hướng về đại dương trong cùng một ngày. Khi soạn lời dẫn, một câu gọn và đúng là: "Hôm nay, ngày 8/6, Ngày Đại dương thế giới, cũng là ngày khép lại Tuần lễ Biển và Hải đảo Việt Nam năm nay."
Ba hiểu lầm hay gặp về rác và biển
"Rác nhựa ra biển rồi sẽ tự tan." Nhựa không tan theo kiểu lá cây mục đi. Dưới nắng và sóng, nó vỡ dần thành những mảnh rất nhỏ gọi là vi nhựa, lẫn vào nước, vào cát, vào cơ thể sinh vật biển. Rác biến mất khỏi tầm mắt không có nghĩa là biến mất khỏi biển.
"Nhà mình ở xa biển nên không liên quan." Phần lớn rác trên biển bắt nguồn từ đất liền, theo cống rãnh, kênh rạch, sông suối mà ra. Một túi nilon bị vứt xuống mương ở thị trấn miền núi vẫn có thể đi đến biển sau vài mùa mưa.
"Nhặt rác bãi biển là xong việc." Nhặt rác là cần, nhưng chỉ giải quyết phần ngọn. Phần gốc là bớt đưa rác ra từ đầu: dùng ít đồ nhựa một lần, phân loại rác ở nhà, không xả rác xuống nước. Một buổi nhặt rác có ý nghĩa nhất khi người tham gia về nhà thay đổi được một thói quen.
Đổi một thói quen trong một tuần: bảng gợi ý cho gia đình
Thay vì hứa chung chung "bảo vệ đại dương", cả nhà chọn một dòng trong bảng, làm đủ bảy ngày quanh 8/6, rồi xem có giữ tiếp được không.
| Thói quen cũ | Thay bằng | Khó ở đâu | Mẹo để làm được |
|---|---|---|---|
| Mua đồ ăn sáng đựng hộp xốp | Mang hộp cơm hoặc ăn tại quán | Vội buổi sáng | Để sẵn hộp trong cốp xe từ tối hôm trước |
| Nhận túi nilon ở chợ | Mang làn hoặc túi vải | Hay quên | Treo túi vải ngay cạnh chìa khoá xe |
| Uống nước chai nhựa khi ra ngoài | Bình nước cá nhân | Phải rửa bình mỗi ngày | Mỗi người một bình có đánh dấu riêng |
| Ống hút nhựa cho trẻ | Uống thẳng từ cốc hoặc dùng ống hút rửa được | Trẻ quen ống hút | Cho trẻ tự chọn ống hút rửa được mà trẻ thích |
| Đổ dầu ăn thừa xuống cống | Gom vào chai, bỏ chung rác sinh hoạt theo hướng dẫn của địa phương | Ngại | Đặt một chai cũ cạnh bếp chỉ dành cho việc này |
Gia đình chị Mai ở Đà Nẵng chọn dòng thứ hai. Tuần đầu cả nhà quên túi vải ba lần, tuần thứ hai chỉ quên một lần. Sau một tháng, thùng rác nhà chị vơi hẳn túi nilon. Đó là cách một ngày kỷ niệm biến thành thói quen thật.
Một hoạt động 30 phút cho lớp tiểu học: "Chiếc túi đi đâu"
Cô Ngọc, giáo viên lớp 3 ở Huế, dùng trò chơi dưới đây cho tiết sinh hoạt gần ngày 8/6. Không cần tài liệu in, chỉ cần một chiếc túi nilon sạch và chút tưởng tượng.
- Cô giơ chiếc túi nilon lên, hỏi: "Nếu chiếc túi này rơi xuống mương trước cổng trường, nó sẽ đi đâu?" Cho các em đoán tự do.
- Cô vẽ lên bảng đường đi đơn giản: mương, kênh, sông, cửa biển, biển. Mỗi điểm dừng, một em đứng lên kể chiếc túi gặp ai ở đó, ví dụ con cá, con cua, bác ngư dân.
- Đến biển, cô hỏi: "Con rùa biển nhìn thấy chiếc túi trôi lơ lửng sẽ nghĩ đó là gì?" Cô giải thích nhẹ nhàng rằng rùa biển có thể nhầm túi nilon với sứa là thức ăn của nó.
- Cả lớp nghĩ ba cách để chiếc túi không phải đi chuyến đi ấy. Cô ghi lại đúng lời các em.
- Kết thúc: mỗi em nhận việc nhỏ cho tuần đó, ví dụ nhắc mẹ mang túi vải đi chợ. Thứ Hai tuần sau, cô hỏi lại ai đã làm được, chỉ khen, không chê, không xếp hạng.
Trò chơi này hiệu quả vì nó nối một vật quen thuộc với biển qua con đường mà trẻ có thể hình dung. Với trẻ nhỏ, tránh hình ảnh quá đau lòng về sinh vật biển chết vì rác; một chi tiết vừa đủ để trẻ hiểu là đủ.
Khi đi du lịch biển dịp hè: những điều nên nhớ
Ngày 8/6 rơi vào đầu mùa du lịch biển. Đây là dịp hợp lý để cả nhà thống nhất vài nguyên tắc trước chuyến đi, dù bạn ra Phú Quý, Lý Sơn, Côn Đảo hay chỉ ra bãi biển gần nhà.
- Không bẻ, không giẫm lên san hô khi lặn ngắm; san hô là sinh vật sống, mọc rất chậm.
- Không mua đồ lưu niệm làm từ san hô, vỏ rùa, sinh vật biển quý hiếm; không có người mua thì không có người khai thác.
- Mang rác của mình về, kể cả vỏ hạt, đầu lọc thuốc lá, những thứ nhỏ mà người ta hay nghĩ "chẳng sao".
- Không thả bóng bay, không thả đèn trời trên bãi biển trong các buổi tiệc.
- Ưu tiên cơ sở lưu trú, tàu du lịch có phân loại rác và nhắc khách giữ môi trường; lựa chọn của khách cũng là lời nhắn cho người làm du lịch.
Với các đảo ven bờ có dân sinh sống, rác của du khách là gánh nặng thật vì việc vận chuyển rác vào đất liền tốn kém. Giữ đảo sạch cũng là tôn trọng người dân trên đảo.
Biển gần với mỗi gia đình Việt Nam hơn bạn nghĩ
Nhiều người nghĩ ngày 8/6 là chuyện của các nhà khoa học hay các tổ chức môi trường lớn. Thật ra, chỉ cần nhìn vào bữa cơm là thấy biển ở rất gần: con cá thu kho, đĩa mực xào, chén nước mắm, hạt muối trong bếp đều đi ra từ biển. Ở các tỉnh ven biển như Khánh Hoà, Quảng Ngãi, Cà Mau, hàng trăm nghìn gia đình sống bằng nghề đánh bắt, nuôi trồng, chế biến hải sản hoặc làm du lịch biển.
Khi biển sạch, nguồn cá dồi dào, những gia đình ấy có sinh kế ổn định, và người ở đồng bằng, miền núi có hải sản an toàn trên mâm cơm. Khi biển bẩn, rạn san hô chết, bãi cát đầy rác, thì người mất trước tiên là ngư dân và người làm du lịch, rồi đến người tiêu dùng ở khắp nơi.
Vì vậy, khi nói với học sinh về Ngày Đại dương thế giới, bạn có thể bắt đầu từ bữa cơm của chính các em. Hỏi xem hôm qua nhà em ăn món gì từ biển, món đó do ai đánh bắt, đi đường nào để đến chợ. Từ câu chuyện ấy, ý nghĩa của ngày 8/6 trở thành điều các em cảm được chứ không chỉ học thuộc.
Câu hỏi tự kiểm: bạn đã hiểu đúng về ngày 8/6 chưa
Năm câu hỏi dưới đây dùng được cho học sinh THCS, THPT sau một buổi tìm hiểu, cũng dùng được để người lớn tự kiểm trước khi đứng lên nói chuyện với người khác. Trả lời được cả năm câu bằng lời của mình là đã nắm đủ phần cốt lõi.
- Ngày Đại dương thế giới là ngày nào, ai đề xuất và Liên hợp quốc chính thức công nhận vào năm nào?
- Ngày này liên quan thế nào đến Tuần lễ Biển và Hải đảo Việt Nam?
- Vì sao người ở thành phố, ở miền núi cũng có thể làm hại hoặc giúp ích cho biển?
- Vi nhựa là gì, và vì sao nói rác nhựa không tự tan trong nước biển?
- Một thói quen cụ thể nào bạn có thể đổi ngay trong tuần này, và làm sao biết mình đã giữ được thói quen đó?
Câu cuối là câu quan trọng nhất. Ba câu đầu kiểm tra kiến thức, nhưng chỉ câu cuối cho thấy buổi tìm hiểu có để lại điều gì trong đời sống hằng ngày hay không. Nếu học sinh chỉ trả lời được ba câu đầu, buổi học mới đi được một nửa đường.
Câu hỏi thường gặp
Ngày Đại dương thế giới là ngày nào?
Ngày Đại dương thế giới là ngày 8 tháng 6 hằng năm. Ngày này do Đại hội đồng Liên hợp quốc thông qua bằng nghị quyết năm 2008 và được hưởng ứng chính thức trên toàn cầu từ năm 2009.
Ai là người đề xuất Ngày Đại dương thế giới?
Ý tưởng được phái đoàn Canada đưa ra tại Hội nghị Liên hợp quốc về Môi trường và Phát triển ở Rio de Janeiro năm 1992. Sau nhiều năm các tổ chức hưởng ứng tự nguyện, Liên hợp quốc mới chính thức công nhận vào năm 2008.
Ngày Đại dương thế giới liên quan gì đến Tuần lễ Biển và Hải đảo Việt Nam?
Tuần lễ Biển và Hải đảo Việt Nam diễn ra từ ngày 1 đến ngày 8 tháng 6 hằng năm, khép lại đúng vào Ngày Đại dương thế giới. Nhiều địa phương tổ chức hoạt động chung cho cả hai dịp này.
Mỗi năm Ngày Đại dương thế giới có chủ đề riêng không?
Có, Liên hợp quốc thường công bố chủ đề cho từng năm. Khi trích chủ đề trong kế hoạch hay bài tuyên truyền, bạn nên lấy từ thông tin chính thức của Liên hợp quốc hoặc cơ quan nhà nước Việt Nam, không dịch lại theo bài đăng không rõ nguồn.
Học sinh ở thành phố làm gì có ích cho đại dương?
Những việc ở gần nhất lại có ích nhất: mang bình nước riêng, bớt dùng túi nilon, phân loại rác ở nhà, không xả rác xuống cống rãnh, kênh rạch. Rác từ thành phố theo dòng nước ra biển nhiều hơn người ta nghĩ.
Có nên cho trẻ xem phim, ảnh về sinh vật biển chết vì rác không?
Với trẻ nhỏ nên hạn chế những hình ảnh gây sợ hãi. Chọn phim tài liệu giới thiệu vẻ đẹp của biển, rồi nói ngắn gọn rằng rác có thể làm sinh vật biển bị thương, giúp trẻ yêu biển trước khi lo cho biển.