Một chuyến biển xa bờ thường kéo dài từ một tới vài tuần, có tàu đi cả tháng, gồm bốn chặng: chuẩn bị ở bến, chạy ra ngư trường, những ngày đêm khai thác theo ca, và chạy về cập cảng bán hàng. Trên tàu là một tập thể nhỏ, thường từ vài người tới vài chục người tuỳ nghề, sống chung trong không gian hẹp, ăn theo bữa, ngủ theo ca và cùng chia nhau rủi ro lẫn thành quả.
Gọi ngư dân là người giữ biển không phải nói cho đẹp. Sự có mặt đều đặn của hàng nghìn con tàu treo cờ Tổ quốc trên các ngư trường là một biểu hiện cụ thể, ngày nào cũng diễn ra, của việc Việt Nam sử dụng vùng biển của mình. Bài này kể lại một chuyến biển theo lời những người trong nghề, đã gộp và giản lược, để học sinh, người ở thành phố hình dung đúng đời sống ấy.
Chặng một: những ngày ở bến
Một chuyến đi xa bắt đầu từ trước khi tàu tháo dây vài ngày. Chủ tàu lo đổ dầu, chất nước đá vào hầm, mua lương thực, nước ngọt, thuốc men, sửa lưới, kiểm tra máy. Với nhiều tàu, chi phí cho một chuyến là khoản vốn lớn, phải ứng trước từ nậu vựa hoặc vay mượn; nên một chuyến trúng hay trật ảnh hưởng tới cả mấy gia đình.
Anh Sang, thuyền trưởng tàu câu mực ở Quảng Ngãi, kể việc anh để tâm nhất ở bến không phải là dầu hay đá mà là người. Anh chọn bạn thuyền quen, khoẻ, biết việc; người mới thì xếp cạnh người cũ. Anh cũng là người làm thủ tục với trạm biên phòng, xem lại giấy tờ, bật thử thiết bị giám sát hành trình và máy liên lạc.
Trên tàu luôn có lá cờ Tổ quốc. Nhiều ngư dân giữ thói quen thay cờ mới trước mỗi chuyến dài, cờ cũ bạc màu thì cất. Không ai bắt buộc họ làm điều đó theo kiểu nghi lễ; đó là cách những người đi biển nói rằng con tàu nhỏ này mang theo cả quê hương ra khơi.
Ngày đi, nhiều gia đình làng chài ra tận bến. Trẻ con vẫy tay, phụ nữ dặn dò. Với gia đình ngư dân, mỗi lần tiễn là một lần đếm ngày.
Ở nhiều tàu, các tàu quen nhau trong cùng một tổ đoàn kết hẹn nhau cùng xuất bến, cùng ra một ngư trường, thống nhất tần số liên lạc và giờ gọi nhau mỗi ngày. Có tổ còn cử một tàu làm đầu mối giữ liên lạc với bờ. Việc hẹn hò nhỏ ấy giúp khi một tàu gặp sự cố, tàu bạn ở gần sẽ biết trước tiên và tới nơi nhanh nhất.
Bốn chặng của một chuyến biển
Thời gian trong bảng là mức thường gặp ở tàu xa bờ, khác nhau nhiều theo nghề, cỡ tàu, mùa và ngư trường. Bảng chỉ để hình dung, không phải lịch trình chuẩn.
| Chặng | Việc chính | Ai lo chính | Điều dễ trục trặc |
|---|---|---|---|
| Chuẩn bị ở bến | Dầu, đá, lương thực, nước ngọt, sửa lưới, thủ tục | Chủ tàu, thuyền trưởng | Thiếu người, giấy tờ hết hạn, máy chưa kiểm |
| Chạy ra ngư trường | Hành trình một đến vài ngày, nghe dự báo thời tiết | Thuyền trưởng, máy trưởng | Thời tiết đổi, hỏng máy giữa đường |
| Khai thác | Thả, thu lưới hoặc câu theo ca, phân loại, ướp đá | Cả tàu | Mệt mỏi, tai nạn lao động, ốm đau xa bờ |
| Chạy về, cập cảng | Báo về cảng, bốc dỡ, bán hàng, chia tiền | Thuyền trưởng, chủ tàu | Hàng xuống giá, thiếu xác nhận nguồn gốc |
Nhìn bảng sẽ thấy chuyến biển không chỉ là đánh cá. Đó là một chuỗi công việc nối nhau, chặng nào sai thì chặng sau chịu.
Chặng ba: ngày đêm trên ngư trường
Tới ngư trường, nhịp sống trên tàu thay đổi theo nghề. Tàu câu mực làm đêm, bật đèn sáng rực để dụ mực, cả tàu thức tới gần sáng rồi ngủ bù ban ngày. Tàu lưới vây chờ luồng cá, khi thấy cá thì cả tàu lao vào việc như một cỗ máy. Tàu lưới kéo làm theo mẻ, mỗi mẻ vài giờ, xen giữa là phân loại cá và ướp đá.
Ca trực là luật bất thành văn: lúc nào cũng phải có người thức trên buồng lái, nghe máy liên lạc, nhìn biển. Ban đêm, người trực ca để ý đèn tàu khác, thời tiết, tiếng máy. Nhiều tai nạn va chạm, mắc cạn xảy ra vì ca trực ngủ quên, nên thuyền trưởng giỏi bao giờ cũng xếp ca kỹ và tự mình thức những giờ khó nhất.
Bữa ăn trên tàu đơn giản: cơm, cá vừa đánh được, rau khô, mì gói, nước mắm. Rau xanh là thứ quý nhất, vì chỉ giữ được vài ngày đầu. Nước ngọt dùng dè sẻn, tắm bằng nước biển rồi tráng lại chút nước ngọt. Những chuyến dài, người ta nhớ nhà nhất vào giờ cơm chiều.
Liên lạc với gia đình phụ thuộc vào thiết bị trên tàu và vùng phủ sóng. Ở xa bờ, có ngày chỉ nói được vài câu qua máy liên lạc. Nhiều tàu đã có thiết bị kết nối vệ tinh, nhưng không phải tàu nào cũng có; gia đình ở bờ quen với những ngày im lặng.
Giữa những mẻ lưới, thuyền viên vá lưới, sửa ngư cụ, phân loại cá theo cỡ, xếp vào hầm đá cho đúng cách để cá giữ được tươi tới ngày về. Người trẻ mới đi biển học nghề chủ yếu bằng cách làm cạnh người cũ: thắt nút dây, đọc mặt nước, nghe tiếng máy để biết máy khoẻ hay yếu. Không có trường lớp nào dạy hết được những kinh nghiệm ấy; chúng được truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác ngay trên boong tàu.
Những rủi ro người trên bờ ít khi biết
Thời tiết đổi nhanh. Dông, gió mùa, áp thấp có thể hình thành nhanh. Theo dõi bản tin thời tiết biển và nghe lời kêu gọi tránh trú là việc sống còn, không phải thủ tục.
Tai nạn lao động. Dây tời, tời lưới, sàn trơn, móc câu gây thương tích không hiếm. Ở xa bờ, một vết thương nặng có thể phải chờ lâu mới tới cơ sở y tế.
Ốm đau đột ngột. Đau ruột thừa, sốt cao, chấn thương đầu ở giữa biển là chuyện ngư dân sợ nhất. Tủ thuốc trên tàu và người biết sơ cứu là thứ không thể thiếu.
Hỏng máy, thủng vỏ. Tàu gỗ cũ dễ gặp sự cố. Tàu bạn trong tổ đoàn kết thường là người đến lai dắt đầu tiên, trước cả khi lực lượng cứu hộ tới.
Chuyến trật. Đi cả tuần mà ít cá, tiền bán không đủ bù dầu đá. Đó là rủi ro kinh tế mà mỗi gia đình ngư dân phải gánh, nhiều khi kéo dài cả mùa.
Ngày về và chuyện chia tiền
Khi hầm đầy hoặc hết dầu, đá, tàu chạy về. Trước khi cập cảng, thuyền trưởng báo về cảng theo quy định. Hải sản được bốc dỡ, cân, ghi nhận nguồn gốc và bán cho nậu vựa hoặc doanh nghiệp. Tiền bán trừ chi phí chuyến đi rồi chia theo tỷ lệ đã thoả thuận giữa chủ tàu và thuyền viên; cách chia khác nhau theo từng vùng, từng nghề, nhưng thường người có tay nghề, trách nhiệm cao hơn được chia nhiều phần hơn.
Ngày về là ngày vui của làng chài. Bến cá ồn ào từ sáng sớm, vợ con ra đón, trẻ con chạy theo xe chở cá. Nhưng chỉ sau vài ngày nghỉ, tàu lại chuẩn bị cho chuyến kế tiếp. Có những người cả năm ở biển nhiều hơn ở nhà.
Với học sinh thành phố, câu hỏi đáng suy nghĩ là: đĩa cá, con mực trên bàn ăn đã đi qua bao nhiêu người và bao nhiêu ngày biển? Đặt câu hỏi đó, các em sẽ hiểu vì sao cần trân trọng người làm biển, và vì sao chuyện ngư dân bám biển gắn với chủ quyền.
Ở bờ: nửa còn lại của chuyến biển
Một chuyến biển không chỉ có người trên tàu. Ở bờ, vợ, mẹ, con của ngư dân gánh một nửa công việc. Nhiều người phụ nữ làng chài lo vốn liếng, đi vay mượn, mua sắm cho chuyến đi, làm sổ sách, đón tàu về bán cá, giữ quan hệ với nậu vựa. Khi tàu ngoài khơi, họ một mình lo con cái học hành, người già đau ốm.
Chị Thuỷ, vợ một thuyền trưởng ở Quảng Trị, kể những ngày có bão là những ngày cả xóm không ai ngủ. Phụ nữ tụ lại một nhà có máy thu thanh, nghe bản tin, chờ tin tàu chồng đã vào nơi trú ẩn. Có lúc mất liên lạc vài ngày, chị chỉ biết đến đồn biên phòng hỏi tin và đợi.
Ở nhiều xã biển, hội phụ nữ lập các tổ, nhóm phụ nữ vùng biển để giúp nhau vốn, chia sẻ kinh nghiệm, cùng tham gia tuyên truyền chống khai thác bất hợp pháp, nhắc chồng con đi biển đúng luật. Cũng chính những người phụ nữ ấy giữ nếp làng chài, dạy con biết quý biển, quý nghề.
Khi nói về người giữ biển, đừng quên những người ở lại. Một bức thư học sinh gửi tới làng chài có thể viết cho cả người mẹ, người vợ đang chờ ở bến, không chỉ cho người cầm lái.
Gợi ý cho giáo viên khi dùng bài này trên lớp
Bài có thể dùng cho một tiết hoạt động trải nghiệm ở lớp 6 đến lớp 9. Mục tiêu là học sinh hình dung được đời sống của ngư dân, không cần ghi nhớ số liệu.
- Chia lớp thành bốn nhóm, mỗi nhóm nhận một chặng của chuyến biển, đọc phần tương ứng và kể lại bằng lời của một thuyền viên.
- Mỗi nhóm nêu một rủi ro ở chặng của mình và một cách phòng ngừa đã đọc được.
- Nếu lớp có học sinh là con em ngư dân, mời em kể thêm một chi tiết thật nếu em muốn; không ép.
- Cả lớp viết chung một bức thư ngắn gửi các chú, các bác ngư dân ở một xã biển, nhờ thầy cô chủ nhiệm chuyển qua hội nghề cá hoặc chính quyền xã đó.
- Kết thúc bằng câu hỏi tự kiểm: vì sao người ta nói ngư dân là cột mốc sống trên biển?
Hoạt động không chấm điểm, không xếp hạng nhóm. Điều cần đạt là học sinh nói được bằng lời của mình về một nghề vất vả và có ý nghĩa với đất nước.
Câu hỏi thường gặp
Một chuyến biển xa bờ thường kéo dài bao lâu?
Tuỳ nghề, cỡ tàu và ngư trường, một chuyến biển xa bờ thường kéo dài từ một tới vài tuần; có tàu đi cả tháng mới về. Tàu gần bờ thì có thể đi trong ngày hoặc vài ngày.
Trên tàu cá xa bờ thường có bao nhiêu người?
Số người phụ thuộc nghề khai thác: tàu câu, tàu lưới kéo thường ít người hơn, tàu lưới vây cần đông người hơn. Con số dao động từ vài người tới vài chục người mỗi tàu.
Vì sao gọi ngư dân là cột mốc sống trên biển?
Vì sự có mặt thường xuyên, lâu dài của tàu cá Việt Nam trên các ngư trường là một biểu hiện cụ thể của việc khai thác, sử dụng hợp pháp các vùng biển, đồng thời ngư dân còn là tai mắt, hỗ trợ cứu nạn trên biển.
Ngư dân liên lạc với gia đình khi ở xa bờ bằng cách nào?
Ngư dân dùng máy liên lạc trên tàu, điện thoại khi trong vùng phủ sóng, hoặc thiết bị kết nối vệ tinh nếu tàu có trang bị. Ở xa bờ, liên lạc có thể gián đoạn nhiều ngày.
Học sinh có thể làm gì để bày tỏ tình cảm với ngư dân?
Học sinh có thể tìm hiểu đúng về nghề biển, viết thư, vẽ tranh gửi ngư dân qua nhà trường hoặc đoàn thể, và trân trọng hải sản khai thác hợp pháp. Không cần quyên góp tiền mới thể hiện được tình cảm.