Nếu bạn nhập, in hay bán bất kỳ sản phẩm nào có hình bản đồ, bạn phải bảo đảm hình đó thể hiện đúng chủ quyền, biên giới quốc gia: có đủ Hoàng Sa, Trường Sa, không có đường đứt khúc hình chữ U trên Biển Đông. Luật Đo đạc và bản đồ năm 2018 cấm xuất bản, lưu hành sản phẩm liên quan đến chủ quyền lãnh thổ mà không thể hiện hoặc thể hiện không đúng chủ quyền, biên giới quốc gia, và yêu cầu sản phẩm có sử dụng hình ảnh bản đồ tuân thủ quy định đó.
Rủi ro thực tế với người kinh doanh nhỏ không nằm ở chỗ cố ý, mà ở chỗ không soát: nhập theo ảnh mẫu, in theo file khách gửi, đăng bán theo ảnh của nhà cung cấp. Bài này đưa quy trình soát ba chặng (trước khi đặt, khi nhận mẫu, khi nhận hàng), cách đưa yêu cầu vào hợp đồng, và câu chuyện của một xưởng in áo ở TP Hồ Chí Minh.
Vì sao người bán nhỏ cũng phải để tâm
Nhiều người nghĩ quy định về bản đồ chỉ dành cho nhà xuất bản bản đồ. Thực tế, Luật Đo đạc và bản đồ năm 2018 nói rõ việc xuất bản bản đồ và sản phẩm có sử dụng hình ảnh bản đồ phải tuân thủ luật này cùng pháp luật về xuất bản và các quy định liên quan. Một chiếc áo, một hộp đồ chơi, một tấm lịch có hoạ tiết bản đồ đều nằm trong phạm vi đó. Hành vi lưu hành, tức là đưa ra thị trường, cũng là hành vi bị cấm nếu sản phẩm thể hiện sai.
Hậu quả khi bị phát hiện thường gồm xử phạt vi phạm hành chính và biện pháp khắc phục như buộc thu hồi, buộc sửa chữa sản phẩm. Mức phạt cụ thể nằm ở các nghị định xử phạt, đã được sửa đổi nhiều lần, nên khi cần con số chính xác bạn tra văn bản đang có hiệu lực hoặc hỏi luật sư. Với cửa hàng nhỏ, thiệt hại lớn nhất thường là cả lô hàng không bán được và uy tín với khách.
Ngoài chuyện pháp lý, khách hàng Việt Nam rất nhạy với chi tiết này. Một bức ảnh khách chụp sản phẩm có đường đứt khúc gửi lên mạng có thể khiến gian hàng bị tẩy chay dù chủ shop không hề biết. Soát kỹ từ đầu rẻ hơn rất nhiều so với xử lý hậu quả.
Quy trình soát ba chặng cho người nhập hàng
Phần lớn hàng có bản đồ sai đến từ hàng nhập theo lô, đặt qua ảnh mẫu. Bảng dưới chia việc soát thành ba chặng; bỏ chặng nào cũng là để hở một cửa.
| Chặng | Việc cần làm | Giữ lại bằng chứng gì |
|---|---|---|
| Trước khi đặt hàng | Yêu cầu nhà cung cấp gửi ảnh rõ nét mọi mặt có hoạ tiết bản đồ, kể cả mặt trong, mặt đáy, giấy gói | Ảnh mẫu, tin nhắn xác nhận |
| Trong hợp đồng, đơn hàng | Ghi rõ yêu cầu hình bản đồ thể hiện đúng chủ quyền Việt Nam, kèm quyền từ chối nhận và đổi hàng nếu sai | Bản hợp đồng, đơn hàng có điều khoản |
| Khi nhận hàng mẫu | Soát hàng mẫu thật, không chỉ ảnh; xem dưới ánh sáng mạnh vì nét in có thể mờ hơn ảnh | Ảnh hàng mẫu, biên bản nhận mẫu |
| Khi nhận lô hàng | Mở ngẫu nhiên vài thùng, so với hàng mẫu đã duyệt; hàng lô sau có thể khác lô đầu | Ảnh kiểm hàng có ghi ngày |
| Trước khi đăng bán | Chụp ảnh sản phẩm của chính mình, không dùng ảnh nhà cung cấp | Bộ ảnh đăng bán |
Điều khoản trong hợp đồng có thể viết giản dị: "Mọi hình ảnh bản đồ trên sản phẩm phải thể hiện đúng chủ quyền lãnh thổ, biên giới quốc gia Việt Nam, bao gồm quần đảo Hoàng Sa và quần đảo Trường Sa; không thể hiện bất kỳ đường yêu sách nào trên Biển Đông. Bên mua có quyền từ chối nhận, yêu cầu đổi hoặc hoàn tiền với hàng không đáp ứng." Nhờ người có chuyên môn pháp lý xem lại nếu hợp đồng có giá trị lớn.
Tình huống: xưởng in áo nhận file thiết kế từ khách
Anh Phong có một xưởng in áo nhỏ ở TP Hồ Chí Minh. Một công ty du lịch đặt in hai trăm áo đồng phục cho đoàn khách, file thiết kế do khách tự làm, có hoạ tiết bản đồ Đông Nam Á cách điệu ở mặt sau. Khi mở file để tách màu, anh Phong phóng to vùng biển và thấy hai điều: Việt Nam được vẽ đúng phần đất liền nhưng không có Hoàng Sa, Trường Sa; và có một vệt gạch rất mảnh, cùng màu nền, chạy sát bờ biển các nước.
Anh hỏi lại khách. Hoá ra người thiết kế lấy một hình bản đồ khu vực trên mạng làm khung rồi vẽ đè lên, không để ý lớp gạch mờ bên dưới. Anh Phong đề nghị khách sửa file, thêm hai quần đảo ghi tên tiếng Việt, xoá lớp gạch, và gửi lại bản đã sửa kèm xác nhận bằng tin nhắn. Anh in thử một áo, chụp ảnh gửi khách duyệt rồi mới in cả lô.
Từ sau lần đó, xưởng anh có một quy định: mọi file có hình bản đồ đều phải được một người phóng to vùng Biển Đông và soát trước khi tách màu, ghi tên người soát vào phiếu sản xuất. Việc này mất thêm năm phút mỗi đơn, nhưng anh không phải lo in xong hai trăm áo rồi bỏ đi.
Quy trình năm bước cho xưởng in, cơ sở thiết kế
Với xưởng in, lỗi thường đến từ file của khách. Quy trình dưới đây giúp phát hiện sớm và chia rõ trách nhiệm.
- Nhận file: hỏi khách file có hình bản đồ không, lấy từ nguồn nào.
- Soát file: mở ở độ phóng lớn, bật hiện mọi lớp, kể cả lớp bị ẩn hoặc khoá, vì đường đứt khúc có thể nằm ở lớp dưới.
- Đối chiếu: so với bản đồ trong sách giáo khoa hoặc Atlat Địa lí Việt Nam về vị trí, tên hai quần đảo.
- Báo khách sửa: chỉ rõ chỗ sai bằng ảnh khoanh vùng, đề nghị khách gửi file mới; không tự ý sửa thiết kế của khách nếu chưa được đồng ý.
- In thử và lưu hồ sơ: in một mẫu, chụp ảnh, lưu cùng tin nhắn duyệt của khách và phiếu soát.
Nếu khách nhất định không sửa, xưởng nên từ chối đơn. Nhận in một sản phẩm thể hiện sai chủ quyền là để chính xưởng gánh rủi ro pháp lý, không chỉ người đặt hàng.
Chỗ người kinh doanh hay sơ suất
Những sơ suất dưới đây lặp đi lặp lại ở nhiều nơi. Đọc qua để biết chỗ cần đặt quy định nội bộ.
- Duyệt theo ảnh nhà cung cấp. Ảnh mẫu có thể được chụp từ góc không thấy vùng biển, hoặc là ảnh của một phiên bản khác.
- Chỉ soát mặt chính. Hoạ tiết bản đồ có khi nằm ở mặt trong hộp, giấy lót, thẻ treo, sách hướng dẫn kèm theo.
- Tin rằng hàng lô sau giống lô đầu. Nhà cung cấp có thể đổi khuôn in, đổi xưởng mà không báo.
- Đăng ảnh sản phẩm lấy từ mạng. Bạn bán hàng đúng nhưng đăng ảnh của bản sai thì gian hàng vẫn hiển thị hình sai.
- Hoạ tiết bản đồ thế giới thu nhỏ. Hình nhỏ, nhiều chi tiết, người soát dễ cho qua. Càng nhỏ càng phải phóng to khi soát file.
- Bỏ qua quả địa cầu đồ chơi, móc khoá. Đây là nhóm hàng từng bị phát hiện nhiều lần vì đường đứt khúc in rất nhỏ.
Một quy định nội bộ ngắn, dán ở chỗ kiểm hàng, với ba câu hỏi "có Hoàng Sa không, có Trường Sa không, có đường đứt khúc không", đã đủ để chặn phần lớn sơ suất.
Lỡ phát hiện hàng đã nhập có lỗi: xử lý thế nào
Nếu sau khi nhập bạn mới phát hiện sản phẩm có bản đồ sai, việc đầu tiên là ngừng bán ngay: rút khỏi kệ, ẩn trên gian hàng trực tuyến, dặn nhân viên không bán tiếp. Mỗi sản phẩm bán ra sau thời điểm bạn đã biết là một lần lưu hành có ý thức.
Tiếp theo, chụp ảnh lỗi, kiểm đếm số lượng còn tồn và đã bán, liên hệ nhà cung cấp để yêu cầu đổi, trả theo điều khoản đã thoả thuận. Nếu không có điều khoản, đây là bài học cho lần nhập sau. Với lượng hàng không đổi trả được, bạn hỏi cơ quan quản lý thị trường hoặc cơ quan quản lý đo đạc bản đồ ở địa phương về cách xử lý đúng quy định, thay vì tự tìm cách tẩy, dán đè rồi bán tiếp.
Chủ động báo và xử lý luôn tốt hơn để bị phát hiện. Ghi chép đầy đủ quá trình (ngày phát hiện, số lượng, liên lạc với nhà cung cấp, việc đã làm) để có thể giải trình rõ ràng nếu được hỏi.
Dạy nhân viên kiểm hàng trong mười lăm phút
Chủ cửa hàng không thể tự soát mọi món hàng. Một buổi hướng dẫn ngắn cho nhân viên nhận hàng, nhân viên đăng bán là đủ để họ biết chỗ cần nhìn. Có thể làm theo trình tự sau.
- Cho nhân viên xem một bản đồ Việt Nam chuẩn trong sách giáo khoa, chỉ vị trí Hoàng Sa, Trường Sa, Phú Quốc và vùng biển phía đông.
- Cho xem tiếp ảnh một sản phẩm có lỗi (ảnh mô phỏng do bạn tự khoanh vùng), chỉ chỗ đường đứt khúc thường nằm: khung phụ góc dưới, vùng biển sát bờ các nước.
- Giao ba câu hỏi bắt buộc khi gặp hàng có hình bản đồ: có Hoàng Sa không, có Trường Sa không, có đường đứt khúc không.
- Thống nhất cách xử lý: thấy nghi ngờ thì để riêng, chụp ảnh, báo chủ cửa hàng; không tự quyết bán hay huỷ.
- Cho thực hành trên vài món hàng thật trong kho, kể cả món không có lỗi, để nhân viên quen phân biệt và không báo nhầm.
Sau buổi hướng dẫn, dán một tờ nhắc ba câu hỏi ở bàn nhận hàng. Mỗi khi có nhân viên mới, lặp lại buổi mười lăm phút này. Chi phí gần như bằng không, nhưng bạn có thêm vài đôi mắt soát hàng mỗi ngày.
Đừng biến buổi hướng dẫn thành buổi nói chuyện chính trị. Nhân viên cần biết nhìn vào đâu và báo cho ai, thế là đủ để làm đúng việc.
Câu hỏi thường gặp
Bán áo in hình bản đồ Việt Nam chỉ có đất liền, không có đảo có sao không?
Sản phẩm dùng hình bản đồ để thể hiện lãnh thổ Việt Nam cần thể hiện đúng và đủ chủ quyền. Hình chỉ có đất liền dễ bị coi là không thể hiện đủ, nên khi thiết kế bạn thêm Hoàng Sa, Trường Sa ghi tên tiếng Việt cho chắc chắn.
Xưởng in có phải chịu trách nhiệm khi in theo file khách gửi không?
Cơ sở in là một khâu đưa sản phẩm ra thị trường và có quy định xử phạt riêng với việc in sản phẩm có hình bản đồ thể hiện sai chủ quyền. Vì vậy xưởng cần soát file và từ chối in nếu khách không sửa.
Mức phạt khi bán hàng có bản đồ sai chủ quyền là bao nhiêu?
Mức phạt được quy định trong các nghị định xử phạt vi phạm hành chính, đã được sửa đổi nhiều lần, và còn kèm biện pháp như buộc thu hồi, sửa chữa sản phẩm. Khi cần con số chính xác, bạn tra văn bản đang có hiệu lực hoặc hỏi người có chuyên môn pháp lý.
Nhập hàng qua trung gian, không gặp được nhà sản xuất thì kiểm thế nào?
Yêu cầu trung gian gửi ảnh thật của sản phẩm mọi mặt, đặt một lô mẫu nhỏ trước khi nhập số lượng lớn, và ghi yêu cầu về bản đồ vào đơn đặt hàng. Không nhận lô lớn chỉ dựa vào ảnh quảng cáo.
Có được dán nhãn đè lên chỗ bản đồ sai rồi bán tiếp không?
Không nên tự xử lý như vậy. Nhãn có thể bong, và sản phẩm vẫn mang hình sai bên dưới. Bạn ngừng bán, liên hệ nhà cung cấp đổi trả và hỏi cơ quan chức năng về cách xử lý lượng hàng còn lại.
Thiết kế hoạ tiết bản đồ cách điệu thì có cần đủ chi tiết như bản đồ thật không?
Không cần đủ chi tiết địa lý, nhưng nếu hoạ tiết thể hiện Việt Nam hoặc khu vực có Việt Nam thì phải có hai quần đảo và không có đường đứt khúc trên Biển Đông. Cách điệu về nét vẽ được, cách điệu về chủ quyền thì không.