Một bản đồ thể hiện đúng chủ quyền Việt Nam phải có đủ hai quần đảo Hoàng Sa và Trường Sa, ghi tên tiếng Việt, tô cùng màu lãnh thổ Việt Nam, không có bất kỳ đường đứt khúc hình chữ U nào trên Biển Đông, và các đảo ven bờ như Phú Quốc phải thuộc phần Việt Nam. Soát đủ tám điểm dưới đây mất khoảng một phút cho một tấm bản đồ khổ thường.
Danh sách này dùng được cho bản đồ treo tường, hình minh hoạ trong sách, bản đồ in trên bao bì, ảnh chụp màn hình ứng dụng. Mỗi điểm có giải thích vì sao phải soát và chỗ người ta hay bỏ sót, kèm tình huống của một học sinh lớp 9 ở Cần Thơ đã tìm ra lỗi trong một cuốn sách tham khảo mua ở hiệu sách cũ.
Tám điểm soát, theo thứ tự nhìn
Thứ tự trong bảng đi từ chỗ dễ sai nhất tới chỗ ít sai hơn. Với bản đồ nhỏ, bạn có thể bỏ qua cột cuối; với bản đồ khổ lớn, nên soát đủ.
| Thứ tự | Điểm soát | Đúng là | Sai là |
|---|---|---|---|
| 1 | Khung phụ ở góc | Không có khung, hoặc khung chỉ để phóng to Hoàng Sa, Trường Sa của Việt Nam | Khung chứa chuỗi gạch hình chữ U |
| 2 | Vùng biển phía đông | Mặt biển trống, chỉ có đường hợp lệ có chú giải | Có gạch đứt khúc chạy sát bờ biển các nước |
| 3 | Hoàng Sa | Có mặt, ghi tên Hoàng Sa, thuộc Việt Nam | Biến mất, hoặc ghi tên khác, hoặc tô màu nước khác |
| 4 | Trường Sa | Có mặt, ghi tên Trường Sa, thuộc Việt Nam | Như trên |
| 5 | Đảo ven bờ lớn | Phú Quốc, Côn Đảo, Lý Sơn, Bạch Long Vĩ cùng màu Việt Nam | Phú Quốc tô màu nước khác |
| 6 | Tên biển | Biển Đông (bản tiếng Việt) | Chỉ có tên không phải tiếng Việt trên bản đồ phát hành cho người Việt |
| 7 | Biên giới đất liền | Nét liền, khớp bản đồ hành chính chính thức | Đường biên lệch rõ, thiếu đoạn, ký hiệu lạ |
| 8 | Chú giải, nguồn | Có đơn vị xuất bản, năm, nguồn dữ liệu | Không có nguồn, không rõ ai làm |
Chỉ cần một trong sáu điểm đầu sai là đủ kết luận bản đồ thể hiện không đúng chủ quyền. Hai điểm cuối là dấu hiệu cảnh giác: chưa hẳn sai, nhưng là lý do để xem kỹ hơn.
Vì sao phải soát theo thứ tự này
Khung phụ đứng đầu vì nó bị bỏ sót nhiều nhất. Người xem thường nhìn vào giữa bản đồ. Những bản đồ có đường chín đoạn hay đặt phần biển phía nam vào một ô nhỏ ở góc dưới bên phải, để phần chính trông sạch sẽ. Không nhìn khung phụ là bỏ lỡ lỗi nặng nhất.
Vùng biển phía đông đứng thứ hai vì đường sai thường mờ. Trên hàng hoá, đường đứt khúc in nhạt, lẫn vào sóng biển trang trí hoặc lưới toạ độ. Hãy nghiêng tấm bản đồ ra ánh sáng hoặc phóng to ảnh chụp để nhìn kỹ vùng biển cách bờ miền Trung và miền Nam một khoảng.
Hai quần đảo được soát riêng từng cái. Có bản đồ vẽ Trường Sa nhưng bỏ Hoàng Sa, hoặc ngược lại, hoặc vẽ đủ cả hai nhưng ghi tên khác. Soát gộp dễ thấy "có đảo" là cho qua.
Đảo ven bờ được soát sau vì lỗi hiếm hơn nhưng có thật. Đã có những bản đồ in ở nước ngoài tô Phú Quốc khác màu với lãnh thổ Việt Nam. Lỗi này nhỏ về diện tích nhưng là lỗi chủ quyền.
Chú giải để cuối vì nó cho biết nên tin bản đồ tới đâu. Bản đồ có đơn vị xuất bản rõ ràng trong nước, có năm, thường đã qua thẩm định nội dung. Bản đồ không nguồn, chép từ mạng, cần soát kỹ hơn ở mọi điểm.
Tình huống: cuốn sách tham khảo mua ở hiệu sách cũ
Minh, học sinh lớp 9 ở Cần Thơ, mua được một cuốn sách tham khảo địa lý châu Á bản dịch, giá rẻ ở hiệu sách cũ. Làm bài thuyết trình về khí hậu gió mùa, Minh định chụp tấm bản đồ khu vực trong sách để chiếu lên lớp. Trước khi chụp, Minh soát theo tám điểm. Phần chính của bản đồ không có gì lạ. Nhưng ở góc dưới bên phải có một ô nhỏ ghi chú tỉ lệ khác, trong đó là chuỗi gạch đứt hình chữ U ôm cả vùng biển phía đông Việt Nam, và hai quần đảo được ghi bằng tên không phải tiếng Việt.
Minh không dùng hình đó. Em tìm bản đồ khu vực trong sách giáo khoa và Atlat Địa lí Việt Nam để thay, rồi kể với cô giáo chủ nhiệm. Cô hướng dẫn em chụp lại trang sách, bìa sách, trang ghi thông tin xuất bản, và cùng cô gửi phản ánh tới cơ quan quản lý văn hoá ở địa phương. Cuốn sách là bản in đã lâu, nhưng thông tin vẫn giúp cơ quan chức năng rà các bản in khác nếu còn lưu hành.
Điều đáng học ở tình huống này: Minh không đăng ảnh cuốn sách lên mạng kèm lời bình phẩm, không xé trang sách, mà giữ bằng chứng và báo đúng chỗ. Bài thuyết trình của em vẫn xong đúng hạn với bản đồ chuẩn.
Những thứ không cần lo, để khỏi báo nhầm
Soát kỹ không có nghĩa là thấy gì cũng nghi. Những điểm sau thường bị tưởng là lỗi nhưng không phải lỗi chủ quyền.
- Bản đồ tỉ lệ rất nhỏ bỏ qua các đảo nhỏ ven bờ. Trên bản đồ thế giới khổ A4, nhiều đảo nhỏ của mọi nước đều không vẽ được vì quá bé. Điều cần có là hai quần đảo Hoàng Sa, Trường Sa và các đảo lớn được thể hiện theo cách người vẽ thể hiện các đảo cùng cỡ của nước khác.
- Hai quần đảo được vẽ trong một khung phóng to riêng. Bản đồ Việt Nam chuẩn thường làm vậy vì hai quần đảo nằm xa bờ. Khung riêng chứa Hoàng Sa, Trường Sa ghi tên Việt Nam là cách trình bày đúng.
- Bản đồ tiếng Anh ghi Paracel Islands, Spratly Islands. Đây là tên tiếng Anh thông dụng của hai quần đảo Hoàng Sa, Trường Sa. Điều cần soát là chúng có được thể hiện thuộc Việt Nam hay không.
- Đường kẻ đứt khúc có chú giải là tuyến tàu, tuyến bay. Đọc chú giải trước khi kết luận.
- Bản đồ lịch sử thể hiện biên giới thời xưa. Bản đồ minh hoạ một thời kỳ lịch sử vẽ đúng thời kỳ đó, khác với bản đồ hiện hành; cần xem tiêu đề bản đồ ghi gì.
Phân biệt được những điểm này giúp phản ánh của bạn có trọng lượng. Cơ quan chức năng nhận được ít phản ánh nhầm thì xử lý phản ánh đúng nhanh hơn.
Soát một bản đồ trên ảnh chụp, trên điện thoại
Nhiều khi bạn chỉ có ảnh chụp: ảnh sản phẩm trên trang bán hàng, ảnh chụp màn hình một video. Làm theo các bước sau để soát không bỏ sót.
- Mở ảnh ở độ phân giải gốc, không xem ảnh thu nhỏ trong khung tin nhắn.
- Phóng to góc dưới bên phải trước, tìm khung phụ.
- Kéo dọc vùng biển phía đông Việt Nam từ Vịnh Bắc Bộ xuống phía nam, tìm các gạch đứt rời.
- Tìm Hoàng Sa ngang khoảng vĩ độ miền Trung, Trường Sa xa hơn về phía nam, xem tên và màu.
- Xem Phú Quốc ở phía tây nam, cạnh bờ biển Tây.
- Ghi lại kết quả bằng một câu ngắn: "khung phụ góc phải có đường đứt khúc hình chữ U", để khi phản ánh mô tả được chính xác.
Nếu ảnh quá mờ để kết luận, đừng đoán. Hỏi người bán ảnh rõ hơn, hoặc xem tận nơi trước khi phản ánh.
Mỗi loại vật mang bản đồ, chỗ lỗi hay nằm khác nhau
Tám điểm soát dùng chung cho mọi bản đồ, nhưng trên từng loại vật, lỗi có "chỗ quen" riêng. Biết trước chỗ quen giúp bạn soát nhanh hơn khi đứng ở quầy hàng hay lật một cuốn sách.
| Loại vật | Lỗi hay gặp | Nhìn vào đâu trước |
|---|---|---|
| Bản đồ treo tường khổ lớn | Đường đứt khúc trong khung phụ | Góc dưới bên phải, mép dưới tấm bản đồ |
| Quả địa cầu | Đường đứt khúc in mờ, tên đảo không phải tiếng Việt | Xoay quả địa cầu tới Biển Đông, nhìn sát dưới đèn |
| Sách dịch, sách tham khảo | Hình chép nguyên từ bản gốc nước ngoài | Bản đồ khu vực châu Á, Đông Nam Á, khí hậu, tuyến thương mại |
| Bao bì, đồ chơi, quần áo | Hoạ tiết bản đồ cách điệu có gạch đứt | Vùng biển phía đông Việt Nam trong hoạ tiết |
| Hình minh hoạ trong video, trò chơi | Bản đồ thoáng qua vài giây, khó thấy | Dừng hình, chụp màn hình rồi soát như ảnh tĩnh |
| Tài liệu thuyết trình, báo cáo | Hình lấy từ mạng không rõ nguồn | Hai quần đảo và Phú Quốc, vì hình mạng hay cắt mất |
Với quả địa cầu và hàng nhập khẩu, đường sai thường được in bằng màu rất nhạt, gần màu nước biển. Soát dưới ánh sáng mạnh, hoặc chụp ảnh rồi tăng độ tương phản trên điện thoại, sẽ thấy rõ hơn nhìn bằng mắt.
Với tài liệu tự làm, lỗi phổ biến nhất không phải đường đứt khúc mà là thiếu hai quần đảo, do người làm cắt khung ảnh sát bờ biển cho gọn. Khi cắt ảnh bản đồ Việt Nam, nên chừa khung đủ rộng về phía đông để chứa Hoàng Sa và Trường Sa, hoặc chọn sẵn hình có khung phụ cho hai quần đảo.
Câu hỏi tự kiểm sau khi đọc
Thử trả lời không nhìn lại bảng. Nếu sai câu nào, quay lại đọc phần tương ứng.
- Chỗ nào trên bản đồ khổ lớn hay chứa đường đứt khúc mà người xem bỏ sót?
- Một bản đồ Việt Nam vẽ đủ đất liền nhưng không có hai quần đảo thì đúng hay sai về chủ quyền?
- Bản đồ tiếng Anh ghi Spratly Islands có tự động là bản đồ sai không?
- Vì sao bản đồ tỉ lệ nhỏ thiếu đảo Cồn Cỏ chưa chắc là lỗi chủ quyền?
- Khi chỉ có ảnh mờ, bạn nên làm gì trước khi phản ánh?
- Ba thông tin nào trên trang thông tin xuất bản cần chụp lại khi phát hiện sách có bản đồ sai?
Đáp án cho câu cuối: tên đơn vị xuất bản hoặc nhà in, năm in, và số đăng ký hoặc mã xuất bản nếu có. Những thông tin này giúp cơ quan chức năng truy được lô sách.
Câu hỏi thường gặp
Bản đồ Việt Nam hình chữ S trên logo, áo thun không có đảo có bị coi là sai không?
Khi một sản phẩm dùng hình bản đồ Việt Nam để thể hiện lãnh thổ quốc gia thì cần thể hiện đủ Hoàng Sa, Trường Sa. Hình chỉ có đất liền dễ gây hiểu sai, nên người thiết kế nên thêm hai quần đảo hoặc chọn hình biểu tượng khác.
Soát một bản đồ có cần kiến thức chuyên môn không?
Không cần. Tám điểm trong bài đều nhìn được bằng mắt thường: có đảo hay không, ghi tên gì, tô màu gì, có đường đứt khúc không. Kiến thức chuyên môn chỉ cần khi phải đánh giá chi tiết đường biên giới đất liền.
Bản đồ trong sách giáo khoa và Atlat có tin được không?
Sách giáo khoa và Atlat Địa lí Việt Nam do nhà xuất bản trong nước phát hành, đã qua thẩm định nội dung, nên là nguồn đối chiếu tốt khi bạn cần một bản đồ chuẩn để so với bản đồ đang nghi ngờ.
Phát hiện bản đồ sai trong sách cũ đã in lâu năm thì còn cần phản ánh không?
Vẫn nên phản ánh. Cơ quan chức năng có thể kiểm tra xem lô sách đó còn lưu hành ở đâu, còn bản in lại hay không. Bạn chỉ cần chụp trang có bản đồ, bìa và trang thông tin xuất bản.
Có nên đăng ảnh bản đồ sai lên mạng xã hội để cảnh báo mọi người không?
Đăng ảnh kèm lời lẽ kích động dễ khiến hình sai lan rộng hơn và không giúp xử lý. Cách hiệu quả là gửi bằng chứng cho cơ quan chức năng; nếu muốn cảnh báo, hãy mô tả bằng lời, nói rõ đã báo cho đâu.
Bản đồ thiếu Phú Quốc hoặc tô Phú Quốc màu khác thì xử lý thế nào?
Đó là lỗi thể hiện sai chủ quyền như với hai quần đảo. Bạn chụp ảnh rõ phần đảo và toàn tấm bản đồ, ghi nơi gặp, rồi phản ánh như mọi trường hợp bản đồ sai khác.