Đường chín đoạn, báo chí Việt Nam hay gọi là "đường lưỡi bò", là một chuỗi gạch đứt rời vẽ thành hình chữ U trùm lên phần lớn Biển Đông, đi sát bờ biển các nước ven biển và bao luôn hai quần đảo Hoàng Sa, Trường Sa của Việt Nam. Đường này do một bên đơn phương vẽ ra, không có toạ độ xác định, không dựa trên bất kỳ cách đo nào của Công ước Liên hợp quốc về Luật biển năm 1982, nên Việt Nam nhất quán khẳng định nó không có giá trị pháp lý.
Hiểu được đường này là gì giúp bạn làm hai việc: giải thích bình tĩnh cho người khác vì sao một tấm bản đồ có nó là bản đồ sai, và tự nhận ra nó khi nó xuất hiện ở chỗ ít ai để ý như ô hình nhỏ ở góc bản đồ, hoạ tiết trên áo, hay cảnh nền trong phim. Phần dưới đi từ hình dạng, lý do pháp lý, cách phân biệt với những đường hợp lệ trên bản đồ biển, tới cách trình bày lại cho học sinh.
Hình dạng và những tên gọi khác nhau
Trên bản đồ, đường này hiện ra như một vòng cung lớn gồm các đoạn gạch ngắn, cách quãng, bắt đầu từ vùng biển gần Vịnh Bắc Bộ, chạy dọc theo phía đông bờ biển miền Trung và miền Nam Việt Nam, vòng xuống gần bờ biển các nước phía nam Biển Đông rồi đi ngược lên phía đông, gần các đảo của nước láng giềng phía đông. Hình khép gần kín ấy giống cái lưỡi thè xuống, vì thế có tên dân gian "đường lưỡi bò". Trong tài liệu tiếng Anh, người ta gọi là "nine-dash line" hoặc "U-shaped line".
Một chi tiết đáng nhớ: số đoạn không cố định. Qua các bản in khác nhau, đường này từng có mười một đoạn, rồi chín đoạn, và có bản thêm một đoạn ở phía đông thành mười đoạn. Bản thân việc số đoạn thay đổi theo thời gian, cùng với chuyện các đoạn không được nối liền và không kèm toạ độ, là lý do nhiều nhà luật học quốc tế nói đường này mơ hồ cả về vị trí lẫn ý nghĩa: nó không nói rõ đó là ranh giới gì, đo từ đâu, và bên trong đó là quyền gì.
Vì vậy khi kiểm một bản đồ, bạn đừng đếm đủ chín gạch mới kết luận. Chỉ cần thấy một chuỗi gạch đứt khúc đi sát bờ biển các nước, ôm lấy vùng biển phía đông Việt Nam, là đã đủ dấu hiệu để xem kỹ.
Vì sao Việt Nam khẳng định đường này không có cơ sở pháp lý
Luật biển hiện đại đo vùng biển từ bờ, không vẽ tuỳ ý. Theo Công ước Liên hợp quốc về Luật biển năm 1982, mỗi quốc gia ven biển có lãnh hải 12 hải lý, vùng đặc quyền kinh tế 200 hải lý, tất cả đều tính từ đường cơ sở dọc bờ biển hoặc quanh đảo. Không có điều khoản nào cho phép một nước khoanh một vùng biển rộng bằng một đường vẽ tay rồi tuyên bố quyền trong đó.
Đường này không có toạ độ, không nói rõ là ranh giới gì. Một ranh giới biển hợp lệ phải xác định được bằng toạ độ để tàu thuyền, cơ quan quản lý và toà án đều đọc ra một vị trí như nhau. Một chuỗi gạch không toạ độ thì không thể đối chiếu, không thể đo, và vì vậy không thể tạo ra quyền theo luật quốc tế.
Đường này chồng lên vùng biển của Việt Nam và các nước ven biển khác. Đoạn đi sát bờ miền Trung, miền Nam Việt Nam lấn sâu vào vùng đặc quyền kinh tế và thềm lục địa mà Việt Nam được hưởng theo Công ước, đồng thời trùm lên hai quần đảo Hoàng Sa, Trường Sa mà Việt Nam có đầy đủ cơ sở lịch sử và pháp lý khẳng định chủ quyền.
Đã có một phán quyết quốc tế về yêu sách này. Năm 2016, Toà Trọng tài được thành lập theo Phụ lục VII của Công ước, trong vụ do Philippines khởi kiện, kết luận rằng không có cơ sở pháp lý cho yêu sách "quyền lịch sử" đối với tài nguyên trong phạm vi đường này. Việt Nam đã nhiều lần nêu rõ lập trường: mọi yêu sách trên biển phải phù hợp với Công ước 1982.
Phân biệt với những đường hợp lệ hay gặp trên bản đồ biển
Bản đồ biển có rất nhiều đường kẻ, và không phải đường đứt khúc nào cũng là đường chín đoạn. Bảng dưới giúp bạn và học sinh không nhận nhầm, tránh phản ánh oan một tấm bản đồ đúng.
| Đường bạn thấy | Nó là gì | Cách nhận ra |
|---|---|---|
| Lưới kinh tuyến, vĩ tuyến | Hệ toạ độ để định vị | Liền nét hoặc mảnh, chạy thẳng bắc – nam, đông – tây, có số độ ở mép bản đồ |
| Đường cơ sở của Việt Nam | Đường nối các điểm dọc bờ và đảo ven bờ, làm mốc đo vùng biển | Gãy khúc nhưng nằm sát bờ biển Việt Nam, nối các đảo ven bờ |
| Ranh giới ngoài lãnh hải, vùng đặc quyền kinh tế | Các vùng biển theo Luật Biển Việt Nam năm 2012 | Song song tương đối với bờ, cách bờ một khoảng đều, có chú giải |
| Đường phân định trong Vịnh Bắc Bộ | Ranh giới đã được hai nước thoả thuận ký kết | Chỉ nằm trong Vịnh Bắc Bộ, nối các điểm có toạ độ |
| Tuyến hàng hải, tuyến bay, cáp ngầm | Thông tin giao thông, hạ tầng | Thường có ký hiệu mũi tên, tên tuyến, màu riêng trong chú giải |
| Chuỗi gạch hình chữ U trùm cả Biển Đông | Đường chín đoạn, không có giá trị pháp lý | Đi sát bờ biển nhiều nước, ôm Hoàng Sa, Trường Sa, không có chú giải rõ ràng |
Quy tắc dễ nhớ: đường hợp lệ thường có chú giải, có toạ độ, và bám theo bờ của chính nước có bờ biển đó. Đường chín đoạn thì đi sát bờ biển của nước khác và hầu như không được giải thích trên bản đồ.
Chỗ đường này hay "trốn" trên bản đồ và sản phẩm
Ít khi đường chín đoạn được in to, rõ ở giữa tấm bản đồ. Chỗ nó hay nằm nhất là ô hình chữ nhật nhỏ ở góc dưới bên phải của bản đồ khổ lớn, nơi người vẽ đặt riêng vùng biển phía nam vào một khung phụ. Người xem lướt qua phần chính thấy không có gì, nhưng trong khung phụ là đủ cả chuỗi gạch.
Chỗ thứ hai là các sản phẩm không phải bản đồ: áo phông in hoạ tiết bản đồ khu vực, sổ tay, ốp điện thoại, hộp đồ chơi, ảnh nền trò chơi, cảnh văn phòng trong phim có tấm bản đồ treo tường. Ở đây đường kẻ thường mờ, nhỏ, lẫn vào hoạ tiết. Chỗ thứ ba là ảnh minh hoạ trong tài liệu dịch từ nước ngoài, khi người biên soạn chép nguyên hình gốc mà không soát lại.
Biết các chỗ này giúp bạn kiểm có trọng tâm: nhìn khung phụ trước, rồi nhìn vùng biển phía đông Việt Nam, sau cùng mới nhìn tổng thể. Ở Việt Nam, hàng hoá, xuất bản phẩm và phim có hình đường này đều không được phép lưu hành; nhiều lô hàng nhập khẩu, nhiều bộ phim đã bị cơ quan chức năng giữ lại hoặc không cấp phép chính vì chi tiết nhỏ này. Việc phát hiện sớm thường đến từ người dân để ý và báo lại.
Giải thích cho học sinh trong năm phút
Cô Hạnh, giáo viên Địa lý ở Quảng Ngãi, có lần bị học sinh lớp 8 hỏi: "Sao trên áo bạn con có đường gạch ngoài biển mà người lớn bảo là sai?". Cô trả lời theo năm bước dưới đây, giọng bình thường như giảng một bài địa lý, không gay gắt.
- Cho học sinh xem bản đồ Việt Nam chuẩn trong sách giáo khoa, chỉ đường bờ biển, hai quần đảo Hoàng Sa, Trường Sa và vùng biển phía đông.
- Nhắc lại quy tắc của luật biển: vùng biển đo từ bờ ra, lãnh hải 12 hải lý, vùng đặc quyền kinh tế 200 hải lý, một hải lý bằng 1.852 m.
- Đặt câu hỏi: nếu một đường vẽ đi sát bờ biển nước mình, lấn vào vùng biển mình được hưởng, mà không đo từ đâu cả, thì đường đó có theo quy tắc vừa học không.
- Nói rõ lập trường của Việt Nam: đường này không có cơ sở pháp lý, bản đồ có nó là bản đồ thể hiện sai chủ quyền, không được lưu hành ở Việt Nam.
- Kết bằng việc em làm được: thấy hình như vậy thì nói với bố mẹ, thầy cô; không cần tranh cãi với ai trên mạng.
Cách này giữ cho buổi học là một buổi học về luật và bản đồ, không biến thành buổi nói về một quốc gia nào. Học sinh nhớ được quy tắc, chứ không chỉ nhớ một cảm xúc.
Những chỗ hay hiểu sai và cách tự kiểm
Ngay cả người lớn quan tâm tới biển đảo cũng hay nhầm vài điểm sau. Mỗi điểm kèm một câu hỏi để bạn tự kiểm mình đã hiểu đúng chưa.
- Nhầm: đường này là biên giới trên biển. Không phải. Nó không được bất kỳ hiệp định nào xác lập. Tự kiểm: bạn có kể được ranh giới biển nào của Việt Nam đã được ký kết bằng hiệp định không? Ví dụ đường phân định trong Vịnh Bắc Bộ.
- Nhầm: bản đồ có đường này chỉ là chuyện thẩm mỹ. Luật Đo đạc và bản đồ năm 2018 cấm xuất bản, lưu hành sản phẩm bản đồ liên quan đến chủ quyền mà thể hiện không đúng chủ quyền, biên giới quốc gia. Đây là chuyện pháp luật, không phải sở thích.
- Nhầm: phải đủ chín gạch mới tính. Số đoạn thay đổi theo từng bản in; dấu hiệu là hình chữ U đi sát bờ các nước.
- Nhầm: bản đồ không có đường này là bản đồ đúng. Một bản đồ Việt Nam thiếu hẳn Hoàng Sa, Trường Sa cũng là bản đồ thể hiện không đúng chủ quyền.
- Nhầm: cần lời lẽ gay gắt mới thể hiện lòng yêu nước. Lập luận thuyết phục nhất là luật biển và tư liệu. Lời lẽ thù hằn chỉ làm người nghe bỏ qua phần đúng.
Nếu trả lời được cả năm câu tự kiểm mà không phải mở lại tài liệu, bạn đã đủ vững để giải thích cho con hoặc cho học sinh.
Câu hỏi thường gặp
Đường chín đoạn và đường lưỡi bò có phải là một không?
Là một. "Đường chín đoạn" là cách gọi theo số đoạn gạch phổ biến nhất, còn "đường lưỡi bò" là tên dân gian theo hình dạng giống cái lưỡi thè xuống phía nam. Tài liệu tiếng Anh gọi là nine-dash line hoặc U-shaped line.
Vì sao có bản đồ vẽ mười đoạn chứ không phải chín?
Qua các thời kỳ, số đoạn của đường này đã thay đổi, từng có bản mười một đoạn, chín đoạn, rồi có bản thêm một đoạn phía đông thành mười. Sự thay đổi đó là một trong những lý do đường này bị coi là mơ hồ, không xác định.
Đường chín đoạn có ảnh hưởng gì tới vùng biển của Việt Nam theo luật?
Về pháp lý, nó không làm thay đổi vùng biển Việt Nam được hưởng theo Công ước Luật biển 1982 và Luật Biển Việt Nam năm 2012. Lãnh hải, vùng đặc quyền kinh tế và thềm lục địa vẫn được tính từ đường cơ sở của Việt Nam.
Thấy đường này trên một món hàng ở chợ thì có nên tự gỡ, xé bỏ không?
Không nên tự ý làm hỏng hàng của người khác. Bạn chụp ảnh rõ sản phẩm, ghi nơi bán, thời điểm, rồi phản ánh cho lực lượng quản lý thị trường hoặc cơ quan chức năng ở địa phương để họ kiểm tra và xử lý theo quy định.
Có cần nói tên quốc gia vẽ ra đường này khi dạy học sinh nhỏ không?
Không bắt buộc. Với học sinh nhỏ, trọng tâm là quy tắc đo vùng biển và hình dạng của đường sai để các em nhận ra. Với học sinh lớn hơn, giáo viên có thể dùng nội dung trong sách giáo khoa và tài liệu chính thống, giữ giọng trung tính.
Đường chín đoạn có giống đường phân định Vịnh Bắc Bộ không?
Không giống. Đường phân định trong Vịnh Bắc Bộ là ranh giới đã được hai nước thoả thuận và ký hiệp định, có toạ độ cụ thể, chỉ nằm trong vịnh. Đường chín đoạn không có hiệp định, không có toạ độ và trùm lên cả Biển Đông.