IUU là viết tắt tiếng Anh của khai thác bất hợp pháp, không báo cáo và không theo quy định. Ngư dân tránh được IUU khi làm đủ những việc nền: tàu đăng ký, có giấy phép, đánh dấu đúng; thiết bị giám sát hành trình luôn hoạt động; ghi nhật ký, báo cáo khai thác; bốc dỡ ở cảng được chỉ định để xác nhận nguồn gốc; và tuyệt đối không khai thác ở vùng biển nước khác.
Từ tháng 10/2017, Uỷ ban châu Âu áp dụng cảnh báo "thẻ vàng" với thuỷ sản khai thác của Việt Nam. Từ đó đến nay, cả nước triển khai nhiều biện pháp chống khai thác IUU, và người làm biển đã nghe cụm từ này rất nhiều lần. Bài dưới giải thích chữ IUU bằng ví dụ đời thường, vì sao chuyện của từng con tàu lại ảnh hưởng tới cả làng chài, và một bảng việc cần làm cho từng chuyến biển.
Ba chữ trong IUU nghĩa là gì
Ba chữ cái tương ứng với ba nhóm hành vi khác nhau. Nhiều ngư dân chỉ nghĩ tới chữ đầu tiên là "bất hợp pháp", trong khi hai chữ sau mới là chỗ hay sai nhất.
| Chữ | Nghĩa | Ví dụ ở tàu cá | Cách tránh |
|---|---|---|---|
| I (Illegal) | Bất hợp pháp | Không giấy phép, dùng ngư cụ cấm, đánh bắt ở vùng biển nước khác, dùng chất nổ, xung điện | Đủ giấy phép, đúng ngư cụ, giữ đúng vùng biển được phép |
| U (Unreported) | Không báo cáo hoặc báo cáo sai | Không ghi nhật ký, ghi sai sản lượng, khai sai nơi đánh bắt | Ghi nhật ký sau mỗi mẻ, khai đúng ở cảng |
| U (Unregulated) | Không theo quy định | Tàu không đăng ký, không đánh dấu; khai thác ở nơi hoặc loài chưa được quản lý theo cách phù hợp | Đăng ký, đánh dấu tàu, theo hướng dẫn của cơ quan quản lý |
Một cách nhớ cho thuyền viên trẻ: chữ thứ nhất hỏi "có được phép không", chữ thứ hai hỏi "có khai đúng không", chữ thứ ba hỏi "có nằm trong sổ sách quản lý không". Thiếu một trong ba đều bị tính là IUU.
Vì sao một con tàu sai, cả làng chài chịu ảnh hưởng
"Thẻ vàng" là cảnh báo của Uỷ ban châu Âu với một quốc gia, không phải với một con tàu. Khi một quốc gia bị thẻ vàng, hải sản khai thác xuất khẩu sang thị trường châu Âu bị kiểm tra chặt hơn, thủ tục lâu hơn, chi phí cao hơn. Giá thu mua ở cảng vì vậy có thể bị ảnh hưởng, kể cả với những tàu đang làm ăn đúng luật.
Điều đáng nói là phần lớn tàu cá làm ăn nghiêm túc, nhưng chỉ cần một số tàu vi phạm vùng biển nước ngoài, bị nước khác bắt giữ, là hình ảnh chung của nghề cá bị ảnh hưởng. Ngoài thiệt hại cho chính tàu đó, gia đình thuyền viên phải chịu cảnh người thân bị giữ ở nước ngoài, tàu bị tịch thu, nợ nần vì vốn đóng tàu.
Vì vậy chống khai thác IUU không chỉ là chuyện tuân thủ giấy tờ. Đó là việc giữ uy tín cho nghề, giữ thị trường cho con cá, và cũng là cách thể hiện trách nhiệm của một quốc gia biển trong việc khai thác bền vững theo luật pháp quốc tế. Ngư dân giữ đúng luật trên biển là đang góp phần giữ hình ảnh của đất nước.
Bà Lan, chủ một vựa cá ở Kiên Giang cũ (nay thuộc tỉnh An Giang), nói gọn: chỉ một tàu sai là cả bến bị kiểm tra kỹ hơn, cả bến chậm hàng. Trong các buổi họp tổ đoàn kết, chủ tàu ở bến của bà nhắc nhau đúng câu đó.
Tám việc mỗi tàu cá cần làm đúng
Danh sách dưới gom những yêu cầu cốt lõi được nhắc đi nhắc lại trong các đợt tuyên truyền chống khai thác IUU ở các tỉnh ven biển. Chi tiết từng việc theo loại tàu thì hỏi chi cục thuỷ sản hoặc ban quản lý cảng cá.
- Đăng ký tàu, đăng kiểm với tàu thuộc diện bắt buộc, giữ giấy tờ còn hiệu lực.
- Có giấy phép khai thác thuỷ sản, làm đúng nghề, đúng vùng ghi trong giấy phép.
- Đánh dấu tàu cá đúng quy định: số đăng ký kẻ rõ, không che, không sửa.
- Lắp và duy trì thiết bị giám sát hành trình với tàu thuộc diện bắt buộc, không tắt, không tháo, không mang sang tàu khác.
- Ghi nhật ký khai thác hoặc báo cáo khai thác đầy đủ, trung thực.
- Ra vào cảng đúng thủ tục, bốc dỡ hải sản ở cảng cá được chỉ định để được xác nhận nguồn gốc.
- Không khai thác ở vùng biển của nước khác, không vượt ranh giới khi đuổi theo luồng cá.
- Không dùng chất nổ, chất độc, xung điện; không khai thác loài cấm và cá dưới kích thước cho phép.
Tám việc này không mới. Điều mới là việc kiểm tra ngày càng chặt và dữ liệu được đối chiếu với nhau: hành trình trên thiết bị giám sát, nhật ký khai thác, sản lượng bốc dỡ ở cảng phải khớp. Một chỗ lệch là một câu hỏi phải trả lời.
Những lý do hay được đưa ra và vì sao không đứng được
"Cá chạy sang bên kia thì mình theo." Ranh giới vùng biển không di chuyển theo luồng cá. Thiết bị giám sát ghi lại toàn bộ hành trình; vượt ranh giới vài hải lý cũng là vượt.
"Tắt thiết bị cho đỡ tốn tiền thuê bao." Thiết bị mất tín hiệu là dấu hiệu bị chú ý đầu tiên. Chi phí duy trì nhỏ hơn rất nhiều so với hậu quả khi bị coi là cố tình che giấu hành trình.
"Nhật ký về bờ ghi một lần cho nhanh." Ghi dồn dễ sai toạ độ, sai sản lượng, rồi lệch với dữ liệu hành trình. Ghi mỗi mẻ thì chỉ mất vài phút.
"Tàu bạn nhờ chuyển giúp ít hàng, không sao." Nhận, chuyển hải sản giữa biển phải theo quy định. Nhận hàng không rõ nguồn gốc có thể biến tàu mình thành mắt xích của một vụ vi phạm.
"Cả bến ai cũng vậy." Thực tế ngày càng nhiều bến đã sạch vi phạm nhờ tổ đoàn kết nhắc nhau. "Ai cũng vậy" thường chỉ là cảm giác của vài người.
Chuỗi xác nhận nguồn gốc: từ mẻ lưới tới thị trường
Người mua ở các thị trường khó tính muốn biết con cá được đánh ở đâu, bằng tàu nào, có hợp pháp không. Câu trả lời được ghép từ nhiều mắt xích, và mắt xích đầu tiên nằm trong tay ngư dân. Trình tự dưới đây là cách hiểu phổ thông, tên gọi giấy tờ cụ thể theo hướng dẫn của cơ quan quản lý.
- Trên biển: thuyền trưởng ghi nhật ký khai thác sau mỗi mẻ, gồm thời gian, vị trí, loài chính, sản lượng ước tính.
- Trên đường về: tàu báo trước với cảng cá về thời gian cập cảng và sản lượng theo quy định.
- Tại cảng: hải sản được bốc dỡ, cân, ban quản lý cảng đối chiếu với nhật ký và ghi nhận sản lượng, cấp giấy biên nhận bốc dỡ.
- Khi bán cho doanh nghiệp chế biến: thông tin nguồn gốc theo lô được chuyển tiếp để làm hồ sơ nguyên liệu.
- Khi xuất khẩu: cơ quan có thẩm quyền xác nhận, chứng nhận lô hàng được khai thác hợp pháp dựa trên toàn bộ chuỗi giấy tờ trước đó.
Nhìn chuỗi này sẽ hiểu vì sao một cuốn nhật ký ghi ẩu ở đầu chuỗi có thể làm cả lô hàng ở cuối chuỗi bị trả lại. Mỗi người làm đúng phần mình thì cả chuỗi mới thông.
Với người tiêu dùng trong nước, một thói quen tốt là ưu tiên mua hải sản ở nơi bán có nguồn gốc rõ ràng, và không mua những loài đang được bảo vệ như rùa biển, một số loài san hô, vích. Mỗi lần từ chối mua là một lần thu hẹp thị trường của khai thác bất hợp pháp.
Câu hỏi tự kiểm cho chủ tàu trước mỗi mùa
Chủ tàu có thể in danh sách này dán trong cabin, đầu mỗi mùa trả lời một lượt cùng thuyền trưởng. Câu nào trả lời "chưa chắc" là việc cần làm ngay ở bờ.
- Giấy phép khai thác của tàu còn hạn tới khi nào, ghi nghề gì, vùng nào?
- Số đăng ký kẻ trên thân tàu có còn rõ, đúng kích thước, không bị che không?
- Thiết bị giám sát hành trình còn hạn thuê bao không, đèn báo có hoạt động không, ai trên tàu biết cách kiểm tra?
- Ai là người ghi nhật ký khai thác trong chuyến này, người đó đã được hướng dẫn chưa?
- Thuyền trưởng có nắm ranh giới vùng biển và các khu vực cấm khai thác có thời hạn ở ngư trường sẽ đến không?
- Tàu sẽ cập cảng nào để bốc dỡ, cảng đó có được chỉ định để xác nhận nguồn gốc không?
- Danh sách thuyền viên đã khớp với người sẽ đi chưa?
- Cả tàu đã thống nhất: không nhận hàng, không chuyển hàng với tàu lạ giữa biển chưa?
Tám câu hỏi, mười lăm phút. Tàu nào trả lời trọn vẹn được cả tám là đã tự đứng ngoài nhóm nguy cơ IUU. Các tổ đoàn kết có thể dùng chính danh sách này để kiểm tra chéo cho nhau trước khi cả tổ cùng ra khơi.
Vai trò của gia đình và cộng đồng ở bờ
Chuyện chống khai thác IUU không chỉ diễn ra ngoài khơi. Nhiều quyết định được đưa ra từ bờ: chủ tàu thuê ai làm thuyền trưởng, gia đình có gây áp lực "phải đi xa hơn cho được nhiều cá" hay không, nậu vựa có thu mua hàng không rõ nguồn gốc hay không. Một cộng đồng nói rõ "không" với vi phạm thì tàu khó đi sai.
Ở nhiều xã biển, chính quyền, đồn biên phòng, hội nghề cá tổ chức cho chủ tàu và vợ con ký cam kết không vi phạm vùng biển nước ngoài. Có người coi đó là thủ tục, nhưng ở những bến làm tốt, cuộc họp ký cam kết là dịp cả nhà ngồi lại nói chuyện về rủi ro thật: mất tàu, người thân bị giữ ở nước ngoài, nợ nần.
Giáo viên ở trường ven biển cũng có thể góp phần. Học sinh lớp 8, lớp 9 ở Quảng Ngãi, Đà Nẵng nhiều em có bố, anh đi biển. Một tiết hoạt động trải nghiệm về chữ IUU, kết thúc bằng việc các em về hỏi bố "tàu nhà mình có ghi nhật ký không", có khi hiệu quả hơn một buổi tuyên truyền đông người.
Câu hỏi thường gặp
IUU là viết tắt của từ gì?
IUU là viết tắt tiếng Anh của Illegal, Unreported and Unregulated fishing, nghĩa là khai thác thuỷ sản bất hợp pháp, không báo cáo và không theo quy định. Ba chữ ứng với ba nhóm hành vi khác nhau.
Thẻ vàng IUU được áp dụng với Việt Nam từ khi nào?
Uỷ ban châu Âu áp dụng cảnh báo thẻ vàng với thuỷ sản khai thác của Việt Nam từ tháng 10/2017. Từ đó cả nước triển khai nhiều biện pháp để khắc phục các khuyến nghị.
Tàu cá nhỏ đánh bắt gần bờ có liên quan tới IUU không?
Có. Không đăng ký tàu, không có giấy phép, dùng ngư cụ cấm, khai thác trong vùng cấm hay mùa cấm đều thuộc nhóm hành vi IUU, dù tàu nhỏ và chỉ đánh bắt gần bờ.
Vì sao phải bốc dỡ hải sản ở cảng cá được chỉ định?
Vì ở đó hải sản được ghi nhận sản lượng và xác nhận nguồn gốc. Không có xác nhận nguồn gốc thì lô hàng khó đi vào các thị trường đòi hỏi chứng minh hải sản được khai thác hợp pháp.
Gia đình có thể làm gì để người thân đi biển không vi phạm?
Gia đình nên hiểu rõ hậu quả, không gây áp lực phải đi xa để được nhiều cá, cùng chủ tàu tham gia các buổi tuyên truyền và nhắc người đi biển giữ thiết bị giám sát hành trình luôn hoạt động.
Ngư dân phát hiện tàu khác vi phạm thì báo ở đâu?
Ngư dân có thể báo cho đồn biên phòng, chi cục thuỷ sản hoặc chính quyền xã nơi mình đăng ký tàu, nêu rõ thời gian, khu vực, số hiệu tàu nếu thấy được. Thông tin người báo được giữ kín theo quy định.