Với học sinh trung học phổ thông, cách hiểu Luật Biển Việt Nam chắc nhất là đọc thẳng văn bản gốc (Luật số 18/2012/QH13, được Quốc hội thông qua năm 2012, có hiệu lực từ ngày 1/1/2013), tự vẽ lại sơ đồ các vùng biển từ chính các điều luật, rồi thuyết trình và trả lời phản biện bằng căn cứ trong văn bản chứ không bằng cảm xúc. Giáo viên đóng vai người hướng dẫn đọc và người hỏi vặn, không giảng thay.
Bài này dành cho giáo viên Giáo dục kinh tế và pháp luật, Địa lý, Lịch sử và người phụ trách câu lạc bộ ở trường THPT. Phần dưới gợi ý cách chia văn bản cho nhóm đọc, bảng khái niệm cốt lõi, các bước vẽ sơ đồ, cách tổ chức thuyết trình – phản biện, những lỗi lập luận hay gặp và cách giữ cuộc thảo luận bình tĩnh.
Vì sao nên đọc văn bản gốc thay vì đọc tóm tắt
Phần lớn học sinh biết về luật biển qua những câu tóm tắt: “lãnh hải 12 hải lý”, “vùng đặc quyền kinh tế 200 hải lý”. Câu tóm tắt đúng nhưng thiếu, và chính chỗ thiếu là nơi người khác lợi dụng để gây nhầm lẫn. Ví dụ, nhiều học sinh không biết các khoảng cách ấy đều tính từ đường cơ sở, chứ không tính từ bờ biển lúc nước lên; cũng không biết trong lãnh hải, tàu thuyền nước ngoài có quyền đi qua không gây hại.
Đọc văn bản gốc giúp học sinh thấy luật được viết rất chặt: mỗi khái niệm có định nghĩa, mỗi vùng có quyền và nghĩa vụ đi kèm. Học sinh tập được một kỹ năng quan trọng của người trưởng thành: khi tranh luận, dẫn đúng điều luật thay vì nhắc lại câu khẩu hiệu.
Văn bản Luật Biển Việt Nam có thể tìm trên cơ sở dữ liệu văn bản pháp luật của Nhà nước và cổng thông tin của Quốc hội. Nên in ra để học sinh gạch chân, ghi chú, thay vì đọc trên điện thoại. Văn bản luật có thể được sửa đổi, bổ sung theo thời gian, nên giáo viên kiểm tra và chọn bản còn hiệu lực, bản hợp nhất mới nhất do cơ quan nhà nước đăng tải; đây cũng là dịp dạy học sinh rằng văn bản luật có thể được cập nhật và người đọc phải kiểm phiên bản. Đi kèm, giáo viên có thể giới thiệu thêm Công ước Liên hợp quốc về Luật biển năm 1982, mà Việt Nam phê chuẩn năm 1994, để học sinh thấy luật trong nước được xây dựng phù hợp với luật quốc tế.
Bảng khái niệm cốt lõi học sinh cần nắm
Bảng dưới đây chỉ ghi những điểm chắc chắn; khi học sinh trình bày, yêu cầu chỉ ra điều khoản trong văn bản tương ứng với từng dòng.
| Khái niệm | Tính từ đâu, rộng bao nhiêu | Ý chính về quyền |
|---|---|---|
| Đường cơ sở | Đường do Nhà nước công bố, dùng làm mốc tính chiều rộng các vùng biển | Là điểm khởi đầu của mọi phép đo |
| Nội thuỷ | Vùng nước phía trong đường cơ sở, giáp với bờ biển | Chủ quyền hoàn toàn, như trên lãnh thổ đất liền |
| Lãnh hải | Rộng 12 hải lý tính từ đường cơ sở ra phía biển | Chủ quyền đầy đủ; tàu thuyền nước ngoài được đi qua không gây hại |
| Vùng tiếp giáp lãnh hải | Rộng 12 hải lý tính từ ranh giới ngoài của lãnh hải | Kiểm soát để ngăn ngừa, xử lý vi phạm về hải quan, thuế, y tế, xuất nhập cảnh |
| Vùng đặc quyền kinh tế | Rộng 200 hải lý tính từ đường cơ sở | Quyền chủ quyền về thăm dò, khai thác, bảo tồn tài nguyên |
| Thềm lục địa | Đáy biển và lòng đất dưới đáy biển, kéo dài tự nhiên; tối thiểu 200 hải lý từ đường cơ sở | Quyền chủ quyền về thăm dò, khai thác tài nguyên |
Một hải lý bằng 1.852 mét; học sinh có thể tự quy đổi để hình dung: lãnh hải rộng khoảng 22 ki-lô-mét, vùng đặc quyền kinh tế khoảng 370 ki-lô-mét. Chú ý phân biệt “chủ quyền” ở nội thuỷ, lãnh hải với “quyền chủ quyền” ở vùng đặc quyền kinh tế và thềm lục địa; đây là chỗ học sinh hay dùng lẫn.
Chia văn bản cho nhóm đọc và vẽ sơ đồ
Văn bản luật dài, đọc cả lớp cùng lúc dễ nản. Cách chia sau giúp mỗi nhóm đọc kỹ một phần rồi ghép lại thành bức tranh chung.
- Chia lớp thành năm nhóm: đường cơ sở và nội thuỷ; lãnh hải; vùng tiếp giáp lãnh hải; vùng đặc quyền kinh tế; thềm lục địa và các đảo, quần đảo.
- Mỗi nhóm đọc phần của mình, gạch chân định nghĩa, khoảng cách và quyền, ghi lại số điều tương ứng.
- Nhóm viết lại phần mình bằng ba câu giản dị, như giải thích cho một học sinh lớp 6.
- Cả lớp cùng vẽ một sơ đồ cắt ngang từ bờ ra khơi trên giấy khổ lớn: mỗi nhóm vẽ vùng của mình, ghi khoảng cách và số điều luật bên dưới.
- Giáo viên kiểm từng vùng: điểm bắt đầu đo có đúng là đường cơ sở không, quyền có đúng chữ trong văn bản không.
Sơ đồ do học sinh tự vẽ từ điều luật có giá trị hơn sơ đồ in sẵn, vì mỗi nét vẽ đều có căn cứ mà học sinh tự tìm ra. Treo sơ đồ ở lớp suốt thời gian học chủ đề.
Tổ chức thuyết trình và phản biện
Sau khi nắm khái niệm, mỗi nhóm nhận một câu hỏi để thuyết trình năm phút, ví dụ: “Tàu thuyền nước ngoài có được đi qua lãnh hải Việt Nam không, với điều kiện gì?”, “Vì sao các vùng biển đều tính từ đường cơ sở?”, “Ngư dân Việt Nam có quyền gì trong vùng đặc quyền kinh tế?”. Sau mỗi phần trình bày, một nhóm khác được chỉ định phản biện trong ba phút.
Luật phản biện chỉ có ba điều: phản biện phải dẫn điều khoản hoặc nguồn chính thống; không công kích người trình bày; không bàn sang chuyện ngoại giao hiện nay hay suy đoán tương lai. Giáo viên làm người điều hành, dừng lại khi lập luận lạc khỏi văn bản.
Thầy Tuấn, giáo viên Giáo dục kinh tế và pháp luật ở một trường THPT tại Cần Thơ, áp dụng cách này với lớp 11. Lần đầu, nhóm phản biện chỉ nói “nhóm bạn trình bày chưa thuyết phục”. Thầy yêu cầu chỉ ra câu nào, điều nào. Đến buổi thứ ba, học sinh đã quen mở văn bản ra đọc to đúng câu cần dẫn trước khi nói ý kiến. Thầy nói đó là kết quả thầy muốn nhất, hơn mọi kiến thức cụ thể.
Một buổi đọc luật mẫu 90 phút
Để giáo viên dễ hình dung, dưới đây là cách thầy Tuấn chia một buổi chiều 90 phút ở câu lạc bộ tìm hiểu biển đảo của trường. Mười lăm phút đầu, thầy phát bản in phần quy định về các vùng biển, yêu cầu mỗi học sinh đọc thầm và gạch chân mọi con số. Thầy không giải thích gì trước, để học sinh tự gặp chữ của luật.
Ba mươi phút tiếp theo, các nhóm đọc phần được giao, viết ba câu giản dị và vẽ phần sơ đồ của mình. Thầy đi vòng quanh, chỉ hỏi một câu duy nhất với mỗi nhóm: “Em tìm thấy câu này ở điều nào?”. Nhóm nào không trả lời được phải đọc lại.
Ba mươi phút sau là phần ghép sơ đồ và thuyết trình ngắn, mỗi nhóm ba phút. Mười lăm phút cuối, thầy đưa ra một câu khẳng định sai có chủ ý, chẳng hạn “vùng đặc quyền kinh tế là lãnh thổ như đất liền”, và để cả lớp tìm chỗ sai trong văn bản. Học sinh nhận ra ngay sự khác nhau giữa chủ quyền và quyền chủ quyền. Buổi học không có bài giảng nào dài quá năm phút, nhưng học sinh ra về với một sơ đồ tự vẽ và thói quen mở văn bản ra kiểm.
Lỗi lập luận học sinh hay gặp
Nhầm điểm bắt đầu đo. Nói lãnh hải tính từ bờ biển. Văn bản ghi rõ tính từ đường cơ sở; nhắc học sinh đọc lại câu định nghĩa.
Dùng lẫn “chủ quyền” và “quyền chủ quyền”. Ở lãnh hải là chủ quyền đầy đủ; ở vùng đặc quyền kinh tế là quyền chủ quyền về tài nguyên. Hai khái niệm khác nhau, dùng sai làm lập luận yếu.
Lấy cảm xúc thay căn cứ. Câu “ai cũng biết đó là của Việt Nam” không phải lập luận. Lập luận phải chỉ ra tư liệu, văn bản, nguyên tắc pháp lý.
Dẫn nguồn không kiểm được. Trích một bài đăng mạng xã hội hay video ngắn. Yêu cầu học sinh đổi sang văn bản luật, sách giáo khoa hay cổng thông tin cơ quan nhà nước.
Vơ đũa cả nắm. Chuyển từ tranh luận về luật sang nói xấu một dân tộc. Giáo viên dừng ngay và nhắc rằng cuộc thảo luận dựa trên luật, không dựa trên định kiến.
Giữ cuộc thảo luận bình tĩnh và đúng phạm vi
Chủ đề chủ quyền dễ khơi cảm xúc mạnh ở tuổi mới lớn. Một vài việc giúp buổi học giữ được chất học thuật:
- Thống nhất phạm vi từ đầu: tìm hiểu luật và nguyên tắc, không bình luận chính trị đương đại, không bàn quan hệ ngoại giao hiện nay.
- Chuẩn bị sẵn câu chuyển hướng: “Câu hỏi hay, nhưng nằm ngoài phạm vi buổi hôm nay; mình quay lại với điều luật.”
- Khi có học sinh phát biểu gay gắt, ghi nhận cảm xúc rồi hỏi “Căn cứ của em là gì?” để kéo về lập luận.
- Kết thúc buổi bằng câu hỏi tự kiểm: em hiểu điều gì chắc chắn hơn so với đầu buổi, và em còn muốn tra cứu điều gì.
- Không chấm điểm cá nhân theo “lập trường mạnh”; nhận xét dựa trên việc dẫn căn cứ đúng, trình bày rõ và lắng nghe nhóm khác.
Học sinh rời buổi học với lập trường vững dựa trên hiểu biết, và thói quen bình tĩnh dẫn căn cứ, là mục tiêu của giáo dục công dân về chủ quyền ở bậc phổ thông.
Câu hỏi thường gặp
Luật Biển Việt Nam có hiệu lực từ khi nào?
Luật Biển Việt Nam được Quốc hội thông qua năm 2012, số hiệu 18/2012/QH13, và có hiệu lực từ ngày 1/1/2013. Học sinh nên đọc văn bản gốc trên cơ sở dữ liệu văn bản pháp luật của Nhà nước.
Lãnh hải và vùng đặc quyền kinh tế khác nhau thế nào?
Lãnh hải rộng 12 hải lý từ đường cơ sở, Nhà nước có chủ quyền đầy đủ. Vùng đặc quyền kinh tế rộng 200 hải lý từ đường cơ sở, Nhà nước có quyền chủ quyền về tài nguyên, còn tàu thuyền các nước được tự do hàng hải.
Học sinh THPT nên đọc thêm văn bản quốc tế nào?
Công ước Liên hợp quốc về Luật biển năm 1982, mà Việt Nam phê chuẩn năm 1994. Đọc các phần về lãnh hải, vùng đặc quyền kinh tế, thềm lục địa để thấy luật trong nước phù hợp với luật quốc tế.
Tổ chức phản biện về biển đảo có sợ học sinh nói quá đà không?
Có thể xảy ra, nên cần thống nhất luật phản biện từ đầu: dẫn căn cứ, không công kích, không bàn chính trị đương đại. Giáo viên điều hành chặt và chuyển hướng khi lập luận rời văn bản.
Một hải lý quy ra ki-lô-mét là bao nhiêu?
Một hải lý bằng 1.852 mét, tức khoảng 1,85 ki-lô-mét. Lãnh hải 12 hải lý vì vậy rộng khoảng 22 ki-lô-mét, vùng đặc quyền kinh tế 200 hải lý khoảng 370 ki-lô-mét.
Đánh giá học sinh trong buổi tìm hiểu luật biển thế nào?
Nhận xét theo tiêu chí: dẫn đúng điều luật, giải thích rõ cho người chưa biết, lắng nghe và phản biện có căn cứ. Không đánh giá theo mức độ hùng hồn hay cảm xúc của lời phát biểu.