Với trẻ mầm non, dạy về biển đảo không phải là giảng khái niệm chủ quyền mà là cho trẻ gặp biển bằng giác quan: nghe tiếng sóng, sờ cát và vỏ ốc, xếp thuyền, hát một bài về biển, rồi gắn vào đó một câu đơn giản và đúng như “biển này là biển của Việt Nam mình, có nhiều đảo, có các chú, các bác ngày đêm giữ biển”. Mỗi hoạt động chỉ nên dài 10 đến 15 phút, lặp lại nhiều lần trong một chủ đề, và không đòi trẻ phải nhớ tên hay con số.
Bài này dành cho giáo viên mẫu giáo và phụ huynh có con 4–5 tuổi. Dưới đây là cách chọn thông điệp vừa sức, sáu hoạt động làm được ngay với đồ dùng sẵn có, lời nói mẫu để dùng khi trẻ hỏi, và những việc nên tránh vì trẻ ở tuổi này chưa phân biệt được chuyện thật với chuyện doạ.
Trẻ 4–5 tuổi hiểu được đến đâu
Ở tuổi mẫu giáo nhỡ và lớn, trẻ hiểu thế giới qua những thứ cầm được, nhìn được và lặp lại được. Trẻ chưa hình dung được một hải lý dài bao nhiêu, chưa phân biệt được lãnh hải với vùng đặc quyền kinh tế, và cũng không cần phải biết. Thứ trẻ nắm được là những ý rất gần: nước mình có biển rất dài, ngoài biển có nhiều đảo, trên đảo có người sống và có cây xanh, có những người mặc áo màu xanh, màu trắng ngày đêm trông coi biển.
Vì vậy mục tiêu của một chủ đề biển đảo ở lớp mầm non nên viết bằng hành vi chứ không viết bằng kiến thức. Ví dụ: trẻ gọi tên được vài thứ có ở biển (sóng, cát, vỏ ốc, thuyền, hải đăng), trẻ nói được câu “biển của Việt Nam”, trẻ biết cảm ơn những người làm việc trên biển, trẻ thích thú khi được chơi với cát và nước. Không có ô nào ghi “trẻ thuộc tên hai quần đảo” làm tiêu chí bắt buộc.
Một điểm hay bị bỏ qua: trẻ nhỏ rất nhạy với cảm xúc của người lớn. Nếu cô kể với giọng căng thẳng, trẻ sẽ nhớ cảm giác lo sợ chứ không nhớ nội dung. Giọng ấm, chậm, vui là đủ. Tình yêu biển ở tuổi này bắt đầu từ chỗ biển là nơi đẹp, có nhiều điều thú vị và có những người tốt đang chăm sóc nó.
Sáu hoạt động 10–15 phút làm được ngay
Các hoạt động dưới đây dùng đồ dùng sẵn có ở lớp mẫu giáo. Mỗi hoạt động có một câu chốt ngắn để cô nhắc lại cuối giờ.
| Hoạt động | Chuẩn bị | Cách làm | Câu chốt cho trẻ |
|---|---|---|---|
| Nghe tiếng biển | Đoạn ghi âm tiếng sóng, khăn bịt mắt mềm | Trẻ nhắm mắt nghe, đoán đây là âm thanh gì, rồi bắt chước tiếng sóng bằng miệng | Biển của mình có sóng vỗ rì rào |
| Khay cát và vỏ ốc | Khay nhựa, cát sạch, vỏ ốc đã rửa | Trẻ sờ, xếp vỏ ốc thành hình con thuyền hay hòn đảo | Ngoài biển có nhiều đảo nhỏ |
| Thuyền giấy thả chậu nước | Giấy màu gấp sẵn, chậu nước nông | Trẻ thổi cho thuyền đi, cô kể thuyền chở cá về bờ | Các bác ngư dân đi biển đánh cá |
| Hải đăng bằng cốc giấy | Cốc giấy, băng dính đỏ trắng, đèn pin nhỏ | Trẻ chồng cốc làm ngọn hải đăng, cô tắt đèn rồi bật đèn pin trên đỉnh | Hải đăng sáng để tàu thuyền biết đường |
| Vận động theo nhạc | Một bài hát về biển do nhà trường chọn | Trẻ làm sóng bằng tay, làm cá bơi, làm chim hải âu bay | Biển của Việt Nam rất đẹp |
| Cảm ơn người giữ biển | Ảnh chụp người làm việc trên biển (không có vũ khí) | Trẻ nhìn ảnh, kể các cô chú đang làm gì, cả lớp cùng nói lời cảm ơn | Cảm ơn các chú, các bác giữ biển cho mình |
Mỗi tuần chỉ cần hai hoặc ba hoạt động, lặp lại những hoạt động trẻ thích. Trẻ mầm non học bằng lặp lại; một hoạt động làm ba lần trong tuần có giá trị hơn sáu hoạt động khác nhau làm một lần.
Một buổi mẫu của cô giáo ở Quảng Ngãi
Cô Hạnh dạy lớp mẫu giáo lớn ở một xã ven biển Quảng Ngãi. Nhiều bé trong lớp có bố đi biển nên chủ đề này rất gần. Buổi sáng thứ Hai, cô bày một khay cát lấy từ bãi biển gần trường, đã phơi khô và sàng sạch, cùng một rổ vỏ ốc. Cô hỏi: “Bạn nào đã đi biển rồi? Ở biển có gì?” Các bé tranh nhau kể: có sóng, có thuyền, có cá, có bố đi đánh cá.
Cô không vội giảng. Cô để từng nhóm năm bé xếp vỏ ốc trên cát thành hình mình thích, rồi gợi ý một nhóm xếp thành “hòn đảo”. Khi các nhóm xếp xong, cô nói: “Ngoài biển của Việt Nam mình có rất nhiều đảo, có đảo to, có đảo nhỏ. Trên đảo có cây xanh, có nhà, có các chú, các bác sống và làm việc.” Câu đó được nói chậm, hai lần, không thêm gì.
Cuối buổi, cô cho cả lớp nói to “Biển của Việt Nam mình” và cảm ơn các bác ngư dân, trong đó có bố của nhiều bạn. Buổi học kéo dài 15 phút. Ngày thứ Tư cô lặp lại với thuyền giấy thả chậu nước, ngày thứ Sáu là hải đăng bằng cốc giấy. Sang tuần sau, khi cô hỏi “Ngoài biển có gì?”, gần như cả lớp trả lời được “có đảo, có thuyền, có hải đăng”, và đó là kết quả cô cần.
Lời nói mẫu khi trẻ hỏi
“Đảo là gì hả cô?” Đảo là một mảnh đất nằm giữa biển, xung quanh toàn là nước. Có thể chỉ vào hình vỏ ốc trẻ vừa xếp trên khay cát, rồi rót một chút nước quanh nó để trẻ thấy “đất ở giữa, nước bao quanh”.
“Đảo có người ở không?” Có, nhiều đảo có người sống, có trường học, có cây xanh và có các chú, các bác làm việc ở đó. Không cần nói thêm chi tiết; trẻ chỉ cần hình dung đảo cũng là nơi có người như ở nhà mình.
“Biển này của ai?” Biển này là biển của Việt Nam mình, của tất cả chúng ta, và có nhiều người đang giữ gìn để biển luôn đẹp. Câu trả lời nên ngắn, tích cực, không đưa ra nhân vật xấu hay kẻ đối địch.
“Bố con đi biển có sợ không?” Đi biển vất vả nhưng các bác ngư dân rất giỏi, có thuyền chắc chắn, có hải đăng chỉ đường và có nhiều người cùng giúp nhau. Mục tiêu là trấn an, không phải kể chuyện bão tố hay nguy hiểm.
“Sao con chưa ra đảo bao giờ?” Đảo ở xa, phải đi tàu nhiều giờ mới tới. Khi lớn lên con có thể đi thăm biển, thăm đảo cùng bố mẹ. Câu này mở ra một mong muốn đẹp thay vì một cảm giác thiếu.
Những điều không nên làm với trẻ mầm non
Nhiều hoạt động có thiện ý nhưng không hợp với lứa tuổi. Dưới đây là những việc nên tránh và lý do.
- Không cho trẻ xem hình ảnh chiến tranh, xung đột hay tàu thuyền bị hư hại. Trẻ 4–5 tuổi chưa phân biệt được tư liệu lịch sử với mối đe doạ hiện tại, dễ sợ hãi và mơ thấy ác mộng.
- Không bắt trẻ học thuộc tên đảo, con số hay năm tháng. Đó là nội dung của bậc tiểu học trở lên; ép thuộc ở tuổi này chỉ tạo ra câu nói vẹt.
- Không dùng lời lẽ phân biệt “ta và địch”. Giáo dục biển đảo cho trẻ nhỏ là tình yêu quê hương và lòng biết ơn, không phải gieo sự thù ghét với bất kỳ ai.
- Không chấm điểm, không xếp hạng trẻ theo hiểu biết. Trẻ nào chưa nói được thì cô nói cùng, trẻ nào thích thì cho chơi thêm.
- Không dùng bản đồ khổ lớn có nhiều đường kẻ. Trẻ chưa đọc được bản đồ; nếu muốn cho xem, chọn hình vẽ đơn giản biển xanh có các chấm đảo, do cô tự vẽ.
Nếu có phụ huynh muốn con “biết nhiều hơn”, cô có thể giải thích rằng ở tuổi này nền móng là cảm xúc yêu mến; kiến thức sẽ được xây dần trong chương trình các bậc học sau.
Lên kế hoạch một chủ đề biển đảo hai tuần
Nhiều trường mầm non có chủ đề “Nước và hiện tượng tự nhiên” hay “Quê hương – đất nước”. Biển đảo có thể lồng vào một trong hai chủ đề đó theo trình tự sau.
- Tuần thứ nhất, ngày đầu: khơi gợi bằng câu hỏi “Ai đã đi biển rồi?” và cho trẻ kể; ghi lại lời kể của trẻ lên giấy để dán ở góc lớp.
- Tuần thứ nhất, các ngày tiếp: hoạt động giác quan với cát, vỏ ốc, nước, tiếng sóng; mỗi ngày một hoạt động, lặp lại câu chốt.
- Tuần thứ hai, ngày đầu: giới thiệu những người làm việc trên biển qua ảnh: ngư dân, người trông hải đăng, chiến sĩ hải quân, cảnh sát biển; chỉ nói họ làm gì để giữ biển.
- Tuần thứ hai, giữa tuần: làm đồ chơi chung (hải đăng cốc giấy, thuyền giấy), trẻ mang về khoe bố mẹ.
- Tuần thứ hai, ngày cuối: cả lớp hát, vận động theo nhạc, nói lời cảm ơn người giữ biển; cô gửi tin nhắn cho phụ huynh kể con đã làm gì trong hai tuần.
Kế hoạch này không cần đồ dùng mua mới. Phần tốn công nhất là chuẩn bị cát sạch và vỏ ốc đã rửa; nên nhờ phụ huynh ở vùng biển góp, rửa kỹ và phơi khô trước khi đưa vào lớp để bảo đảm vệ sinh.
Cách tự kiểm xem trẻ đã tiếp nhận đúng chưa
Không dùng bài kiểm tra. Cô và phụ huynh có thể quan sát những dấu hiệu nhỏ trong sinh hoạt hằng ngày.
- Trẻ tự nhắc đến biển, đảo, thuyền hay hải đăng khi chơi ở góc xây dựng hoặc góc tạo hình mà không cần cô gợi ý.
- Trẻ dùng được câu “biển của Việt Nam” hoặc “đảo của mình” trong lời kể, với giọng vui, không có vẻ sợ.
- Khi nhìn ảnh người làm việc trên biển, trẻ gọi được họ là “chú bộ đội”, “bác ngư dân”, “cô chú giữ biển” và nói lời cảm ơn.
- Ở nhà, trẻ kể lại với bố mẹ một hoạt động đã làm, như thả thuyền hay làm hải đăng.
- Không có trẻ nào tỏ ra sợ hãi, khóc hay hỏi đi hỏi lại về “đánh nhau”. Nếu có, nghĩa là ở đâu đó trẻ đã tiếp xúc với hình ảnh không hợp tuổi; cô nên trao đổi riêng với gia đình.
Nếu phần lớn lớp có những dấu hiệu trên, chủ đề đã đạt mục tiêu. Kiến thức sâu hơn sẽ đến ở tiểu học, khi trẻ bắt đầu nhìn được quả địa cầu và hiểu khái niệm khoảng cách.
Câu hỏi thường gặp
Có nên nhắc tên Hoàng Sa, Trường Sa với trẻ mầm non không?
Có thể nhắc nhẹ nhàng như tên của hai quần đảo xa của Việt Nam, giống như nhắc tên một thành phố. Không bắt trẻ thuộc, không kèm câu chuyện căng thẳng; nếu trẻ tự nhớ và nói được thì khen ngợi là đủ.
Trẻ ở vùng núi chưa từng thấy biển thì dạy thế nào?
Bắt đầu từ ảnh, đoạn ghi âm tiếng sóng, chậu nước có muối để trẻ nếm thử vị mặn, và so biển với con sông hay hồ nước gần nhà. Trẻ vùng núi thường rất tò mò về biển nên hoạt động giác quan càng có tác dụng.
Mỗi hoạt động biển đảo nên kéo dài bao lâu?
Với trẻ 4–5 tuổi, 10 đến 15 phút là vừa, sau đó chuyển sang vận động hay chơi tự do. Kéo dài hơn trẻ mất tập trung; tốt hơn là lặp lại cùng hoạt động vào ngày khác trong tuần.
Có cần dạy trẻ mầm non về luật biển không?
Không cần. Luật biển, hải lý, các vùng biển là nội dung của bậc học cao hơn. Ở mầm non chỉ cần trẻ biết Việt Nam có biển dài, có nhiều đảo và có nhiều người đang giữ gìn biển.
Trẻ hỏi về chiến tranh trên biển thì trả lời thế nào?
Trả lời ngắn và trấn an: ngày xưa có lúc rất khó khăn, nhiều người đã cố gắng để giữ biển, bây giờ có rất nhiều cô chú đang chăm sóc biển. Không kể chi tiết, không cho xem hình ảnh, và chuyển sang hoạt động vui.
Phụ huynh có thể làm gì ở nhà để tiếp nối?
Hỏi con hôm nay ở lớp làm gì với cát hay thuyền giấy, cùng con làm lại một hoạt động đơn giản, và khi đi biển cùng gia đình thì chỉ cho con thấy đảo ngoài khơi, nói câu “đó là đảo của Việt Nam mình”.