Một dự án học tập về biển đảo cho học sinh trung học cơ sở nên kéo dài khoảng hai tuần, chia lớp thành năm nhóm theo năm câu hỏi khác nhau (tự nhiên, nghề biển, môi trường, luật biển, tư liệu), mỗi nhóm làm ra một sản phẩm cụ thể và trình bày trước lớp trong một buổi chung. Học sinh tự tìm thông tin từ nguồn chính thống, phỏng vấn người thật nếu có thể, và tự đánh giá bằng phiếu tiêu chí thay vì điểm số.
Phần dưới là năm đề tài nhóm, sản phẩm gợi ý, lịch hai tuần ngày nào làm gì, quy tắc kiểm nguồn để tránh thông tin sai, cách phỏng vấn người làm nghề biển, một dự án mẫu ở lớp 8 tại Huế, và phiếu tự đánh giá cuối dự án.
Năm nhóm đề tài và sản phẩm
Mỗi nhóm trả lời một câu hỏi lớn. Câu hỏi phải đủ hẹp để hoàn thành trong hai tuần, đủ rộng để cả nhóm có việc.
| Nhóm | Câu hỏi lớn | Sản phẩm gợi ý | Nguồn nên dùng |
|---|---|---|---|
| Tự nhiên | Đảo san hô hình thành và có những sinh vật gì? | Mô hình cắt lớp một đảo san hô bằng đất nặn, kèm thuyết minh ba phút | Sách giáo khoa Khoa học tự nhiên, Địa lý; tài liệu của viện nghiên cứu biển |
| Nghề biển | Một ngày của người làm nghề biển ở quê em thế nào? | Bài phỏng vấn ghi âm hoặc chép tay một người làm nghề biển | Người thật: người thân, hàng xóm làm nghề |
| Môi trường | Rác nhựa đi từ nhà ra biển bằng đường nào? | Sơ đồ đường đi của rác và một đề xuất cho trường | Báo chính thống, tài liệu của cơ quan môi trường |
| Luật biển | Các vùng biển của Việt Nam được tính từ đâu, rộng bao nhiêu? | Sơ đồ tự vẽ các vùng biển, có ghi nguồn văn bản luật | Luật Biển Việt Nam 2012, sách giáo khoa |
| Tư liệu | Những loại tư liệu nào chứng minh chủ quyền của Việt Nam với hai quần đảo? | Một bảng phân loại tư liệu, mỗi loại kèm một ví dụ đã được công bố | Sách giáo khoa Lịch sử, trưng bày tư liệu, cổng thông tin cơ quan nhà nước |
Có thể để nhóm tự chọn đề tài, nhưng mỗi đề tài chỉ một nhóm, để buổi trình bày cuối không lặp lại. Nhóm luật biển và nhóm tư liệu cần giáo viên kèm sát hơn vì dễ sai về con số và tên gọi.
Lịch hai tuần ngày nào làm gì
Lịch dưới đây dùng giờ sinh hoạt lớp, tiết hoạt động trải nghiệm và thời gian học sinh tự làm ở nhà. Giáo viên điều chỉnh theo thời khoá biểu của trường.
| Thời điểm | Việc của học sinh | Việc của giáo viên |
|---|---|---|
| Tuần 1, buổi đầu | Nghe giới thiệu dự án, chia nhóm, nhận câu hỏi lớn | Phát phiếu dự án, giới thiệu nguồn chính thống |
| Tuần 1, giữa tuần | Mỗi nhóm lập danh sách việc, phân vai: tìm nguồn, ghi chép, làm sản phẩm, trình bày | Duyệt danh sách việc, góp ý câu hỏi phỏng vấn |
| Tuần 1, cuối tuần | Thu thập tư liệu, phỏng vấn (nếu có), ghi rõ nguồn từng thông tin | Kiểm nguồn của nhóm luật biển và nhóm tư liệu |
| Tuần 2, đầu tuần | Làm sản phẩm, viết lời thuyết minh | Đi qua từng nhóm, hỏi “thông tin này lấy ở đâu?” |
| Tuần 2, giữa tuần | Tập trình bày trong nhóm, bấm giờ | Nhắc thời lượng mỗi nhóm năm phút |
| Tuần 2, buổi cuối | Trình bày, đặt câu hỏi cho nhóm khác, điền phiếu tự đánh giá | Điều hành, chốt kiến thức đúng, khen cụ thể từng nhóm |
Hai tuần là đủ dài để học sinh tìm hiểu thật, đủ ngắn để không nhạt. Kéo dài quá ba tuần, dự án thường dồn hết việc vào hai ngày cuối.
Quy tắc kiểm nguồn cho cả lớp
Chủ đề biển đảo có nhiều thông tin sai lan truyền trên mạng, từ số liệu đến bản đồ. Trước khi bắt đầu, giáo viên thống nhất với cả lớp vài quy tắc:
- Mỗi thông tin trong sản phẩm phải ghi nguồn: tên sách, tên văn bản, tên cơ quan hoặc tên tờ báo. Không ghi được nguồn thì không đưa vào.
- Ưu tiên theo thứ tự: sách giáo khoa, văn bản luật, cổng thông tin của cơ quan nhà nước, báo chính thống. Video ngắn, trang cá nhân, diễn đàn không dùng làm nguồn.
- Con số phải khớp ít nhất hai nguồn tin cậy. Nếu hai nguồn lệch nhau, ghi cả hai và hỏi giáo viên.
- Địa danh hành chính phải theo tên sau sắp xếp năm 2025. Ví dụ đặc khu Hoàng Sa thuộc thành phố Đà Nẵng, đặc khu Trường Sa thuộc tỉnh Khánh Hoà; tài liệu cũ ghi khác là do chưa cập nhật.
- Hình bản đồ chỉ lấy từ sách giáo khoa hoặc tập bản đồ của nhà xuất bản giáo dục. Ảnh bản đồ tải trên mạng có thể vẽ sai chủ quyền.
Quy tắc kiểm nguồn là phần học sinh mang theo được lâu nhất, lâu hơn cả nội dung dự án. Nên dán quy tắc ở góc lớp suốt hai tuần.
Phỏng vấn người làm nghề biển
Nhóm nghề biển thường làm ra sản phẩm hay nhất vì có người thật, chuyện thật. Các bước sau giúp buổi phỏng vấn gọn và lịch sự.
- Chọn người được phỏng vấn trong số người thân, hàng xóm: ngư dân, người buôn hải sản ở chợ cá, người làm muối, người làm du lịch biển. Xin phép bố mẹ trước.
- Soạn năm đến bảy câu hỏi mở: “Một ngày đi biển của bác bắt đầu lúc mấy giờ?”, “Điều bác lo nhất khi ra khơi là gì?”, “Nghề biển bây giờ khác hồi xưa thế nào?”.
- Xin phép ghi âm, nói rõ chỉ dùng trong lớp. Nếu người được phỏng vấn không muốn, ghi chép tay.
- Không hỏi chuyện thu nhập cụ thể, chuyện gia đình riêng tư, hay vị trí ngư trường của tàu.
- Chép lại thành bài, gửi người được phỏng vấn xem lại trước khi trình bày trước lớp; viết lời cảm ơn.
Ở trường xa biển, nhóm có thể phỏng vấn người từng đi biển, người có người thân làm nghề biển, hoặc người bán hải sản ở chợ. Điều cần là một con người thật kể về biển bằng trải nghiệm của mình.
Một dự án mẫu ở lớp 8 tại Huế
Cô Dung dạy Lịch sử và Địa lý, chủ nhiệm một lớp 8 ở Huế. Lớp có 40 học sinh, chia năm nhóm tám em. Nhóm nghề biển có một em có ông nội từng là ngư dân ở vùng biển Thuận An; nhóm đến nhà phỏng vấn ông vào chiều thứ Bảy, ghi âm bốn mươi phút, rồi chép lại câu chuyện về những chuyến biển thời trẻ của ông. Nhóm môi trường đi dọc một đoạn bờ biển gần nhà một bạn, đếm và chụp ảnh các loại rác, rồi vẽ sơ đồ “rác từ đâu tới”.
Nhóm luật biển gặp khó nhất. Lúc đầu các em chép một sơ đồ trên mạng có ghi khoảng cách sai. Cô Dung không sửa hộ mà hỏi: “Con số này lấy ở đâu?” Nhóm phải tìm lại văn bản Luật Biển Việt Nam, đọc phần quy định về lãnh hải, vùng tiếp giáp lãnh hải và vùng đặc quyền kinh tế, rồi vẽ lại sơ đồ có ghi nguồn bên dưới. Buổi trình bày, nhóm kể lại chính chuyện sửa sai này, và cả lớp nhớ nó hơn mọi con số.
Buổi cuối, mỗi nhóm trình bày năm phút, các nhóm khác đặt câu hỏi. Cô chốt lại các ý đúng và khen từng nhóm bằng một điều cụ thể. Sản phẩm được bày ở góc biển đảo của lớp đến hết học kỳ. Ông nội của em học sinh trong nhóm nghề biển, khi nghe cháu kể lại buổi trình bày, nói đó là lần đầu tiên có người hỏi ông về những năm tháng đi biển. Với cô Dung, chi tiết ấy cho thấy dự án đã nối được lớp học với một thế hệ khác trong gia đình.
Chỗ hay vướng và cách gỡ
Nhóm chép nguyên văn từ mạng. Sản phẩm trông đầy đủ nhưng học sinh không giải thích được. Cách gỡ: yêu cầu mỗi thành viên nói lại bằng lời của mình một ý trong sản phẩm trước khi được trình bày.
Một hai em làm hết việc. Thường gặp ở nhóm đông. Danh sách việc có tên từng người từ tuần đầu, giáo viên hỏi ngẫu nhiên một thành viên về tiến độ, giúp chia việc đều hơn.
Đề tài quá rộng. Nhóm tư liệu muốn kể hết lịch sử chủ quyền trong năm phút. Gợi ý thu hẹp về một câu hỏi: có những loại tư liệu nào, mỗi loại một ví dụ đã được công bố trong sách giáo khoa hoặc trưng bày chính thức.
Lời lẽ cảm xúc thay cho thông tin. Sản phẩm có nhiều câu hô hào nhưng ít điều cụ thể. Nhắc học sinh rằng người nghe nhớ một chi tiết thật lâu hơn mười câu khẩu hiệu.
Cái không cần làm. Không cần in màu khổ lớn, không cần làm video dựng công phu, không cần mua mô hình. Sản phẩm vẽ tay, nặn tay, ghi âm bằng điện thoại là đủ; giá trị nằm ở nội dung và nguồn.
Phiếu tự đánh giá cuối dự án
Thay cho điểm số, mỗi học sinh điền phiếu với các câu dưới đây, trả lời bằng “đã làm được”, “làm được một phần”, “chưa làm được”, kèm một câu giải thích.
- Em đã ghi rõ nguồn cho mọi thông tin mình đưa vào sản phẩm.
- Em đã đối chiếu ít nhất một con số với hai nguồn khác nhau.
- Em đã hoàn thành phần việc được nhóm giao đúng hạn.
- Em đã đặt ít nhất một câu hỏi cho nhóm khác trong buổi trình bày.
- Em giải thích được cho một người chưa biết điều chính mà nhóm em tìm hiểu.
- Điều em thấy bất ngờ nhất khi làm dự án là gì?
- Nếu làm lại, em sẽ làm khác điều gì?
Giáo viên đọc phiếu để biết học sinh nào cần giúp thêm ở kỹ năng nào, không dùng phiếu để xếp hạng. Hai câu cuối thường cho thấy nhiều điều về cách học sinh suy nghĩ hơn mọi câu còn lại.
Câu hỏi thường gặp
Dự án biển đảo cho học sinh THCS nên kéo dài bao lâu?
Khoảng hai tuần là hợp lý, gồm một tuần tìm hiểu và một tuần làm sản phẩm, trình bày. Ngắn hơn thì học sinh chỉ chép lại thông tin; dài hơn ba tuần dễ mất nhịp và dồn việc vào cuối.
Nên chia nhóm dự án biển đảo như thế nào?
Chia theo câu hỏi lớn: tự nhiên, nghề biển, môi trường, luật biển, tư liệu. Mỗi nhóm khoảng sáu đến tám học sinh, có phân vai rõ ràng để em nào cũng có việc.
Học sinh lấy thông tin về luật biển ở đâu cho đúng?
Từ văn bản Luật Biển Việt Nam năm 2012, sách giáo khoa Địa lý, Giáo dục công dân và cổng thông tin của cơ quan nhà nước. Không dùng sơ đồ trên mạng không rõ nguồn vì hay ghi sai khoảng cách.
Trường ở xa biển có làm dự án biển đảo được không?
Được. Nhóm nghề biển có thể phỏng vấn người bán hải sản hoặc người từng đi biển; nhóm môi trường tìm hiểu rác thải từ sông suối ra biển. Các nhóm còn lại không phụ thuộc vào vị trí trường.
Đánh giá dự án biển đảo mà không chấm điểm thế nào?
Dùng phiếu tự đánh giá theo tiêu chí như ghi nguồn, đối chiếu số liệu, hoàn thành phần việc, đặt câu hỏi, kèm lời nhận xét cụ thể của giáo viên cho từng nhóm. Mục tiêu là học sinh biết mình làm được gì và cần cải thiện gì.
Phỏng vấn ngư dân cần lưu ý gì?
Xin phép trước, nói rõ mục đích học tập, hỏi câu mở về công việc và đời sống, không hỏi thu nhập, chuyện riêng hay vị trí ngư trường. Gửi bài viết cho người được phỏng vấn xem lại và cảm ơn họ.