ChuQuyen.comChủ Quyền
Tư liệu lịch sử về chủ quyền

Mộc bản triều Nguyễn là gì: ván khắc in sử, cách đọc chữ ngược và đoạn về Hoàng Sa

Mộc bản triều Nguyễn là ván gỗ khắc chữ ngược để in sách chính thống, giữ ở Trung tâm Lưu trữ quốc gia IV tại Đà Lạt, có những tấm khắc đoạn sử về Hoàng Sa.

Rows of dark carved wooden printing blocks stacked on archive shelves in a quiet highland building, cool morning light from a tall window, low angle shot

Mộc bản triều Nguyễn là những tấm ván gỗ được khắc chữ Hán, chữ Nôm theo lối ngược để in ra các bộ sách chính thống của nhà nước, như sử, địa chí, luật lệ, văn thơ của vua; khối mộc bản này đang được bảo quản tại Trung tâm Lưu trữ quốc gia IV ở Đà Lạt, tỉnh Lâm Đồng. Năm 2009, mộc bản triều Nguyễn được UNESCO ghi danh là Di sản tư liệu thế giới, cũng là di sản tư liệu thế giới đầu tiên của Việt Nam.

Với chủ quyền biển đảo, giá trị của mộc bản nằm ở chỗ nó là "bản gốc để in" của những bộ sách như Đại Nam thực lục, Đại Nam nhất thống chí, Khâm định Đại Nam hội điển sự lệ. Những tấm ván khắc đoạn ghi về Hoàng Sa cho thấy nội dung ấy đã được nhà nước chính thức đưa vào sách in, chứ không phải ghi chép riêng lẻ.

Mộc bản được làm ra như thế nào

Thời phong kiến chưa có máy in hiện đại, sách chính thống được in bằng ván khắc. Người viết chữ đẹp chép nội dung lên giấy mỏng, dán úp mặt chữ xuống tấm ván đã bào phẳng. Thợ khắc theo nét chữ hiện qua giấy, đục bỏ phần gỗ xung quanh để chữ nổi lên. Vì dán úp nên chữ trên ván là chữ ngược, khi in ra giấy mới thành chữ xuôi.

Khi in, người thợ phết mực lên mặt ván, đặt giấy lên, dùng dụng cụ xoa đều cho mực thấm, rồi nhấc giấy ra. Mỗi tấm ván thường khắc cả hai mặt, mỗi mặt tương ứng với một hoặc hai trang sách. Một bộ sách lớn cần hàng trăm, hàng nghìn tấm ván.

Ở triều Nguyễn, việc khắc in sách chính thống do các cơ quan của triều đình đảm nhiệm, trong đó Quốc sử quán phụ trách các bộ sử. Nội dung phải được duyệt kỹ trước khi khắc, vì khắc rồi thì rất khó sửa. Điều này làm cho mộc bản trở thành bản chuẩn, phản ánh quan điểm chính thức của nhà nước thời đó.

Ngày nay, khối mộc bản gồm khoảng hơn ba mươi nghìn tấm, được kiểm kê, bảo quản và số hoá tại Trung tâm Lưu trữ quốc gia IV.

Những bộ sách in từ mộc bản có ghi về Hoàng Sa, Trường Sa

Đại Nam thực lục. Bộ sử biên niên chính thống của triều Nguyễn, ghi theo từng năm các việc lớn của triều đình, trong đó có các lần phái thuỷ quân và đội Hoàng Sa ra quần đảo đo đạc, dựng miếu, cắm mốc dưới thời Gia Long và Minh Mạng.

Đại Nam nhất thống chí. Bộ địa chí toàn quốc biên soạn dưới thời Tự Đức, mô tả từng tỉnh. Phần tỉnh Quảng Ngãi có nhắc tới Hoàng Sa như một phần thuộc địa phận tỉnh.

Khâm định Đại Nam hội điển sự lệ. Bộ sách tập hợp các quy định, điển lệ của triều Nguyễn. Ở đây có ghi các quy định liên quan việc phái người ra Hoàng Sa, như cấp thuyền, đo đạc, vẽ hình thể.

Ý nghĩa chung. Ba bộ sách thuộc ba loại khác nhau: sử, địa chí, điển lệ. Cả ba cùng nhắc tới Hoàng Sa cho thấy quần đảo đã nằm trong cả lịch sử, địa lý hành chính lẫn luật lệ của nhà nước, chứ không chỉ được kể lại một lần.

Cách dùng khi trình bày. Nếu chỉ có một phút để nói, hãy chọn Đại Nam thực lục vì nó ghi hành động cụ thể theo năm. Nếu có thêm thời gian, nhắc Đại Nam nhất thống chí để cho thấy Hoàng Sa được ghi trong địa phận một tỉnh, rồi nhắc hội điển để cho thấy việc ra đảo đã thành quy định. Ba lớp này đi từ sự việc, tới địa giới, tới luật lệ, giúp người nghe thấy tính hệ thống thay vì một chuỗi tên sách rời rạc.

Đọc một tấm mộc bản ở nơi trưng bày

Khi đứng trước một tấm mộc bản thật hoặc bản dập, nhiều người không biết nhìn vào đâu. Bảng dưới gợi ý những gì cần để ý và ý nghĩa của từng chi tiết.

Nhìn vàoThấy gìCho biết điều gì
Mặt vánChữ nổi, ngược chiềuĐây là khuôn in, chưa phải trang sách
Bản dập đặt cạnhChữ xuôi trên giấyNội dung trang sách khi in ra
Khung viền và cột chữCác cột dọc, đọc từ phải sang tráiCách trình bày sách chữ Hán thời đó
Phần lềTên sách, số quyển, số tờGiúp xác định tấm ván thuộc bộ sách nào, quyển nào
Bản dịch kèm theoĐoạn tiếng ViệtÝ nghĩa đoạn văn, thường có chú thích địa danh

Mẹo nhỏ: đừng cố đọc mặt ván. Hãy xem bản dập hoặc ảnh đã lật chiều, rồi tìm dòng có hai chữ Hoàng Sa mà người trưng bày thường đánh dấu. Việc nhận ra hai chữ ấy trên khuôn in cổ thường để lại ấn tượng mạnh với học sinh.

Câu chuyện bảo quản: vì sao mộc bản ở Đà Lạt

Gỗ là vật liệu sợ ẩm, sợ mối mọt và sợ lửa. Trải qua chiến tranh và nhiều lần di chuyển, khối mộc bản từng chịu hư hại và thất lạc một phần. Sau này, khối mộc bản được đưa về bảo quản tại Đà Lạt, nơi có khí hậu mát, rồi được giao cho Trung tâm Lưu trữ quốc gia IV quản lý.

Công việc bảo quản gồm làm sạch, chống mối mọt, kiểm soát nhiệt độ và độ ẩm, sắp xếp theo bộ sách và số hiệu. Cùng với đó là số hoá: chụp hoặc quét từng mặt ván, lập cơ sở dữ liệu để tra cứu mà không cần chạm vào bản gốc. Các tấm có nội dung về Hoàng Sa, Trường Sa được chọn giới thiệu trong nhiều cuộc trưng bày ở trong nước.

Với người tham quan, hiểu chuyện bảo quản giúp ta trân trọng hơn: mỗi tấm ván nhìn có vẻ đơn giản là kết quả của nhiều thế hệ gìn giữ. Đó cũng là lý do bạn không nên chạm tay vào hiện vật, không dùng đèn chớp khi chụp ảnh nếu nơi trưng bày yêu cầu.

Nếu gia đình bạn đi Đà Lạt, có thể dành một buổi ghé khu trưng bày của trung tâm lưu trữ. Trước khi đi, nên xem thông tin mở cửa trên kênh chính thức của cơ quan lưu trữ hoặc hỏi tại địa phương, vì lịch đón khách có thể thay đổi theo đợt trưng bày.

Từ tấm ván khắc tới trang sách bạn đọc hôm nay

Nhiều người thắc mắc: nếu mộc bản nằm trong kho lưu trữ, thì những đoạn trích Đại Nam thực lục trên báo, trong sách giáo khoa lấy từ đâu ra. Câu trả lời là một chuỗi nhiều khâu. Từ mộc bản, triều Nguyễn đã in ra các bộ sách chữ Hán. Những bộ sách in ấy được lưu ở thư viện, cơ quan lưu trữ trong và ngoài nước. Trong thế kỷ 20, các nhà nghiên cứu Việt Nam đã dịch các bộ sử lớn sang tiếng Việt và xuất bản thành nhiều tập.

Khi bạn đọc một đoạn trích về việc phái người ra Hoàng Sa, đoạn đó thường đi qua ba lớp: nguyên văn chữ Hán trên mộc bản, bản in chữ Hán từ mộc bản, và bản dịch tiếng Việt. Mỗi lớp đều có thể đối chiếu với lớp trước. Đây là điểm mạnh của mộc bản: nó là gốc cố định, bản in nào, bản dịch nào cũng có thể quay lại so với khuôn gốc.

Với người học, chỉ cần nhớ cách ghi nguồn cho đúng: tên bộ sách, phần hoặc quyển nếu biết, và bản dịch đang dùng. Không cần ghi "theo mộc bản" trừ khi bạn thật sự đối chiếu với ảnh mộc bản đã được cơ quan lưu trữ công bố.

Hiểu chuỗi này cũng giúp bạn bình tĩnh khi gặp hai bản dịch dùng chữ hơi khác nhau. Đó là khác biệt của người dịch, còn nội dung gốc trên ván khắc thì chỉ có một.

Chuẩn bị cho học sinh trước khi xem trưng bày mộc bản

Thầy Long, giáo viên Ngữ văn ở một trường trung học cơ sở tại Lâm Đồng, mỗi năm đưa học sinh lớp 8 đi xem mộc bản. Thầy chia việc chuẩn bị thành các bước sau, bạn có thể dùng lại cho chuyến tham quan của lớp hay gia đình mình.

  1. Ở lớp, cho học sinh thử khắc một chữ đơn giản lên miếng xốp hay củ khoai, in ra giấy để tự thấy vì sao chữ trên khuôn phải ngược.
  2. Giới thiệu ngắn ba bộ sách in từ mộc bản có ghi về Hoàng Sa và mỗi bộ thuộc loại gì.
  3. Giao cho mỗi nhóm một nhiệm vụ khi tham quan: tìm tấm ván có ghi về biển đảo, ghi tên bộ sách và nội dung chính theo bản dịch.
  4. Nhắc quy tắc ở nơi trưng bày: đi nhẹ, nói nhỏ, không chạm vào hiện vật, chụp ảnh theo hướng dẫn.
  5. Sau chuyến đi, mỗi nhóm trình bày năm phút về tấm ván mình chọn, kèm một câu trả lời cho câu hỏi "tấm ván này cho thấy nhà nước đã làm gì".

Trẻ không cần được chấm điểm cho phần trình bày. Mục đích là để các em tự nói ra điều mình hiểu bằng lời của mình.

Những nhầm lẫn thường gặp về mộc bản

Mộc bản là di sản nổi tiếng nên cũng hay bị nói sai. Một số điểm cần lưu ý khi viết hay kể lại:

  • Mộc bản không phải là "sách gỗ" để đọc; nó là khuôn in. Sách là bản in ra từ khuôn ấy.
  • Mộc bản được ghi danh Di sản tư liệu thế giới năm 2009, còn châu bản được ghi danh cấp khu vực châu Á – Thái Bình Dương năm 2014. Hai di sản khác nhau, nơi lưu giữ cũng khác nhau.
  • Không phải tấm mộc bản nào cũng nói về biển đảo; chỉ một phần rất nhỏ trong khối hơn ba mươi nghìn tấm có nội dung liên quan.
  • Số tấm được các nguồn báo chí ghi hơi khác nhau tuỳ thời điểm kiểm kê, nên khi viết chỉ cần nói "hơn ba mươi nghìn tấm".

Giữ đúng các điểm này, phần giới thiệu mộc bản của bạn sẽ chuẩn mực và dễ được người làm chuyên môn tin tưởng.

Câu hỏi thường gặp

Mộc bản triều Nguyễn đang được giữ ở đâu?

Mộc bản triều Nguyễn đang được bảo quản tại Trung tâm Lưu trữ quốc gia IV ở Đà Lạt, tỉnh Lâm Đồng. Nơi này có khu trưng bày giới thiệu mộc bản cho khách tham quan, trong đó có các tấm liên quan tới biển đảo.

Mộc bản được UNESCO ghi danh năm nào?

Năm 2009, mộc bản triều Nguyễn được UNESCO ghi danh là Di sản tư liệu thế giới thuộc Chương trình Ký ức thế giới. Đây là di sản tư liệu thế giới đầu tiên của Việt Nam được ghi danh.

Vì sao chữ trên mộc bản lại ngược?

Vì mộc bản là khuôn in. Người thợ khắc chữ ngược trên ván để khi phết mực và áp giấy lên, chữ in ra giấy sẽ thành chiều xuôi, đọc được bình thường như trang sách.

Mộc bản có giá trị gì với chủ quyền Hoàng Sa, Trường Sa?

Mộc bản là khuôn in của các bộ sách chính thống như Đại Nam thực lục, Đại Nam nhất thống chí. Những tấm khắc đoạn ghi về Hoàng Sa cho thấy nội dung đó được nhà nước chính thức đưa vào sách và phổ biến.

Mộc bản và châu bản khác nhau thế nào?

Mộc bản là ván gỗ khắc để in sách, lưu ở Đà Lạt. Châu bản là văn bản hành chính có dấu son của vua, lưu ở Hà Nội. Hai loại là hai nguồn độc lập và có thể cùng xác nhận một sự việc.

Có thể xem mộc bản qua mạng không?

Cơ quan lưu trữ đã số hoá mộc bản và giới thiệu một phần qua các kênh chính thống và triển lãm. Khi tra cứu, nên dùng nguồn của cơ quan lưu trữ nhà nước thay vì ảnh lan truyền không rõ nguồn.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138