ChuQuyen.comChủ Quyền
Tư liệu lịch sử về chủ quyền

Phủ biên tạp lục của Lê Quý Đôn ghi gì về Hoàng Sa: hoàn cảnh soạn và cách đọc

Phủ biên tạp lục do Lê Quý Đôn soạn năm 1776 ghi về đội Hoàng Sa, đội Bắc Hải dưới thời chúa Nguyễn. Vì sao lời một vị quan Đàng Ngoài lại có giá trị đặc biệt.

Elderly Vietnamese scholar seen from behind reading a stitched paper volume at a low wooden table beside an open window facing the sea, soft late afternoon light

Phủ biên tạp lục là bộ sách do nhà bác học Lê Quý Đôn soạn năm 1776 khi ông được triều Lê – Trịnh cử vào làm quan ở vùng Thuận Hoá – Quảng Nam; trong sách có đoạn mô tả đội Hoàng Sa và đội Bắc Hải mà các chúa Nguyễn lập ra để hằng năm ra các đảo ngoài khơi khai thác sản vật. Đây là một trong những thư tịch cổ được nhắc tới nhiều nhất khi nói về chủ quyền Hoàng Sa.

Giá trị đặc biệt của sách nằm ở người viết: Lê Quý Đôn là quan của chính quyền Đàng Ngoài, không phải người của các chúa Nguyễn. Khi một vị quan từ phía khác ghi lại một cách khách quan rằng các chúa Nguyễn có tổ chức đội Hoàng Sa đều đặn, lời ghi ấy cho thấy việc quản lý quần đảo là điều ai ở thời đó cũng biết, không phải lời tự nhận của một bên.

Lê Quý Đôn và hoàn cảnh ra đời của bộ sách

Lê Quý Đôn (1726–1784) là một trong những học giả lớn nhất thời Lê trung hưng, để lại nhiều công trình về sử, địa lý, văn hoá. Năm 1775, quân Trịnh tiến vào Phú Xuân. Năm sau, ông được cử vào vùng đất này giữ chức vụ trông coi việc cai trị. Trong thời gian ngắn làm quan ở đây, ông đọc sổ sách cũ của chính quyền chúa Nguyễn để lại, hỏi han người địa phương, rồi ghi chép thành bộ sách mang tên Phủ biên tạp lục.

Tên sách có thể hiểu là "ghi chép linh tinh về vùng biên ngoài". Dù tên khiêm tốn, nội dung rất phong phú: địa lý, núi sông, đường sá, đơn vị hành chính, thuế khoá, sản vật, phong tục của xứ Thuận Hoá và Quảng Nam. Đoạn về đội Hoàng Sa nằm trong phần ghi chép về địa lý và sản vật vùng ven biển phủ Quảng Ngãi.

Vì dựa trên sổ sách hành chính có sẵn, nhiều thông tin trong sách mang tính số liệu: số người, số thuyền, thời gian đi về, loại sản vật thu được. Đây là kiểu ghi chép của một người làm quan cần nắm tình hình để quản lý, chứ không phải của người kể chuyện.

Cũng vì vậy, khi đọc sách, bạn nên chú ý giọng văn: Lê Quý Đôn thường thuật lại bình thản, có khi kèm nhận xét của chính ông về sự hiểm trở của đường biển hay sự giàu có của sản vật. Những nhận xét ấy cho thấy ông coi đội Hoàng Sa là một phần bình thường trong bộ máy cai trị vùng đất mình được giao, chứ không phải chuyện lạ cần ghi lại vì tò mò.

Những ý chính trong đoạn về đội Hoàng Sa và đội Bắc Hải

Đội Hoàng Sa được lập từ thời chúa Nguyễn. Theo các bản dịch phổ biến, sách ghi đội Hoàng Sa gồm 70 suất, lấy người ở xã An Vĩnh thuộc phủ Quảng Ngãi, luân phiên nhau đi.

Đi theo mùa gió. Đội nhận lệnh ra biển từ đầu năm, khi gió thuận, mang theo lương thực trong nhiều tháng bằng thuyền nhỏ, rồi trở về đất liền vào khoảng tháng tám âm lịch để nộp sản vật.

Thu lượm sản vật và hàng hoá từ tàu đắm. Sách liệt kê những thứ đội Hoàng Sa mang về như đồi mồi, hải sâm, ốc, cùng các vật dụng thu nhặt được từ những con tàu bị nạn quanh quần đảo.

Đội Bắc Hải do đội Hoàng Sa kiêm quản. Sách ghi thêm đội Bắc Hải, lấy người ở vùng ven biển phía nam, ra các đảo xa hơn, đặt dưới sự quản lý của người đứng đầu đội Hoàng Sa. Các nhà nghiên cứu cho rằng phạm vi hoạt động của đội Bắc Hải bao gồm cả khu vực Trường Sa ngày nay.

Có nề nếp và chế độ rõ ràng. Việc ra đảo được giao cho dân một xã cụ thể, có chế độ miễn giảm sưu thuế cho người đi, có thời hạn và có nghĩa vụ nộp sản vật. Đó là dấu hiệu của một hoạt động do chính quyền tổ chức.

Đọc đoạn trích theo ba lớp nghĩa

Một đoạn trích Phủ biên tạp lục có thể đọc theo ba lớp, từ bề mặt đến ý nghĩa pháp lý. Bảng dưới gợi ý câu hỏi cho mỗi lớp, dùng được khi tự học hoặc khi dạy.

Lớp đọcCâu hỏi đặt raĐiều rút ra
Sự việcAi đi, đi đâu, khi nào, làm gì?Có một đội người cụ thể ra quần đảo đều đặn mỗi năm
Tổ chứcAi lập đội, ai quản lý, có chế độ gì?Chính quyền chúa Nguyễn lập đội, giao cho xã, có miễn thuế và nghĩa vụ nộp
Ý nghĩaHoạt động này cho thấy điều gì về quyền quản lý?Chính quyền thực thi quyền khai thác và quản lý một cách thường xuyên, hoà bình

Đọc theo ba lớp giúp tránh hai kiểu hiểu sai: chỉ thấy câu chuyện ngư dân đi biển mà bỏ qua yếu tố tổ chức nhà nước, hoặc ngược lại, nói về ý nghĩa pháp lý mà không chỉ ra được chi tiết nào trong sách làm cơ sở.

Vì sao lời của một vị quan Đàng Ngoài lại có sức nặng

Thế kỷ 18, đất nước chia thành Đàng Ngoài do chúa Trịnh nắm quyền và Đàng Trong do chúa Nguyễn cai quản. Hai bên đối đầu nhau trong thời gian dài. Lê Quý Đôn là quan Đàng Ngoài, nên ông không có lý do gì để tô vẽ thành tích cho chính quyền chúa Nguyễn.

Vậy mà khi vào Thuận Hoá, ông vẫn ghi nhận rõ ràng rằng chính quyền chúa Nguyễn có lập đội Hoàng Sa, giao người đi, quy định sản vật phải nộp. Điều đó cho thấy đây là thực tế hành chính hiển nhiên mà bất kỳ người làm quan nào ở vùng đất này cũng phải biết.

Thêm một điểm quan trọng: dù đất nước bị chia cắt, cả hai chính quyền đều là chính quyền của người Việt. Chính quyền Đàng Ngoài ghi chép lại và về sau triều Nguyễn tiếp tục duy trì, mở rộng hoạt động ở Hoàng Sa. Chuỗi liên tục ấy là lý do Phủ biên tạp lục thường được đặt ở đầu danh sách tư liệu khi trình bày tính liên tục của việc thực thi chủ quyền.

Khi trình bày cho học sinh, có thể dùng một câu dễ nhớ: "Người ghi chép là quan của phía bên kia, nhưng vẫn ghi rằng đội Hoàng Sa do chúa Nguyễn lập ra." Câu này giúp các em hiểu ngay khái niệm nguồn khách quan mà không cần thuật ngữ.

Phủ biên tạp lục đứng ở đâu trong chuỗi tư liệu

Để thấy hết giá trị của Phủ biên tạp lục, nên đặt nó vào chuỗi tư liệu trước và sau. Trước đó, từ thế kỷ 17, bộ Toản tập Thiên Nam tứ chí lộ đồ thư đã có bản đồ xứ Quảng Nam với chú thích "Bãi Cát Vàng" ngoài khơi phủ Quảng Ngãi. Đó là dấu hiệu sớm cho thấy người Việt đã biết và ghi nhận vùng đảo này trên bản đồ của mình.

Phủ biên tạp lục bước thêm một bậc: không chỉ ghi tên, mà ghi cả cách chính quyền tổ chức người ra đảo, có đội, có chế độ, có nghĩa vụ. Từ chỗ "biết có", tư liệu đã chuyển sang "quản lý thế nào".

Sau Phủ biên tạp lục, khi triều Nguyễn được lập năm 1802, Quốc sử quán biên soạn Đại Nam thực lục, trong đó phần Tiền biên ghi lại đội Hoàng Sa thời các chúa Nguyễn, còn phần Chính biên ghi các chuyến ra đảo đo đạc, cắm mốc của triều Nguyễn. Như vậy, ba tư liệu thuộc ba thời điểm, ba tác giả khác nhau, cùng mô tả một hoạt động kéo dài qua nhiều thế kỷ.

Khi trình bày, bạn có thể vẽ một mũi tên thời gian với ba điểm: thế kỷ 17, năm 1776, đầu thế kỷ 19. Chỉ cần ba điểm này là người nghe đã hình dung được tính liên tục mà không phải nhớ quá nhiều chi tiết.

Dùng Phủ biên tạp lục trong một tiết học 45 phút

Thầy Tâm dạy Lịch sử lớp 10 ở một trường tại Quảng Ngãi, nơi có nhiều học sinh quê gốc ven biển. Thầy chia tiết học như sau, các giáo viên khác có thể điều chỉnh theo lớp mình.

  1. Năm phút đầu: hỏi học sinh có ai biết trong làng mình có lễ tưởng nhớ người đi biển xưa hay không, để kết nối với đời sống.
  2. Mười phút: giới thiệu Lê Quý Đôn và hoàn cảnh ông vào Thuận Hoá, nhấn vào việc ông là quan Đàng Ngoài.
  3. Mười lăm phút: chia nhóm đọc bản dịch đoạn về đội Hoàng Sa, mỗi nhóm điền vào bảng ba lớp đọc ở trên.
  4. Mười phút: các nhóm trình bày nhanh, giáo viên chốt ý về tính tổ chức và tính liên tục.
  5. Năm phút cuối: mỗi em viết một câu giải thích vì sao lời của Lê Quý Đôn đáng tin, nộp lại không chấm điểm.

Phần kết nối với lễ tưởng nhớ ở địa phương chỉ nên dừng ở mức gợi mở, vì câu chuyện lễ hội đã có tài liệu riêng. Trọng tâm tiết học vẫn là cách đọc một thư tịch cổ.

Lưu ý để trích dẫn cho chuẩn

Phủ biên tạp lục được trích rất nhiều nên cũng có nhiều cách trích khác nhau. Vài lưu ý giúp bạn trích dẫn chuẩn mực:

  • Ghi đúng tên sách "Phủ biên tạp lục" và tên tác giả Lê Quý Đôn, năm soạn 1776.
  • Nói rõ đang dùng bản dịch nào; các bản dịch có thể dùng từ hơi khác nhau ở cùng một đoạn.
  • Khi nêu số người hay tên xã, dùng đúng như bản dịch, tránh làm tròn hay thêm thắt.
  • Không gán cho sách những chi tiết thuộc về tư liệu khác, ví dụ những quy định về cắm mốc thời Minh Mạng là của sử sách triều Nguyễn, không phải của Phủ biên tạp lục.
  • Không cần kể lại toàn bộ đời sống của đội Hoàng Sa; chỉ trích đoạn phục vụ ý bạn đang trình bày.

Những lưu ý này nghe nhỏ nhưng chính là thứ phân biệt một bài viết đáng tin với một bài viết chép lại lẫn lộn.

Câu hỏi thường gặp

Phủ biên tạp lục được soạn năm nào và ai là tác giả?

Phủ biên tạp lục do Lê Quý Đôn soạn năm 1776, trong thời gian ông được triều Lê – Trịnh cử vào làm quan ở vùng Thuận Hoá – Quảng Nam sau khi quân Trịnh tiến vào Phú Xuân năm 1775.

Vì sao Phủ biên tạp lục được coi là tư liệu quan trọng?

Vì sách ghi lại một cách cụ thể việc chính quyền chúa Nguyễn lập đội Hoàng Sa, đội Bắc Hải ra các đảo hằng năm, và người ghi là quan của chính quyền Đàng Ngoài nên lời ghi mang tính khách quan.

Đội Bắc Hải khác đội Hoàng Sa thế nào?

Theo Phủ biên tạp lục, đội Bắc Hải là một đội riêng, lấy người ở vùng ven biển phía nam, ra các đảo xa hơn và đặt dưới sự kiêm quản của đội Hoàng Sa. Nhiều nhà nghiên cứu cho rằng phạm vi của đội bao gồm vùng Trường Sa ngày nay.

Đọc Phủ biên tạp lục ở đâu?

Bản dịch tiếng Việt của Phủ biên tạp lục đã được xuất bản và có trong nhiều thư viện tỉnh, thư viện trường đại học. Các đoạn liên quan tới Hoàng Sa cũng được trích trong ấn phẩm và trưng bày chính thống về biển đảo.

Có nên kể chuyện lễ hội ở Lý Sơn khi dạy về Phủ biên tạp lục không?

Có thể nhắc ngắn để học sinh thấy sợi dây giữa sách cổ và đời sống hôm nay, nhưng nên giữ trọng tâm vào nội dung sách và cách đọc tư liệu, vì lễ hội là một chủ đề riêng với tư liệu riêng.

Học sinh hay nhầm Phủ biên tạp lục với tư liệu nào?

Học sinh hay nhầm với Đại Nam thực lục. Phủ biên tạp lục là sách của một học giả soạn năm 1776, còn Đại Nam thực lục là bộ sử chính thống do Quốc sử quán triều Nguyễn biên soạn sau đó.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138