ChuQuyen.comChủ Quyền
Tư liệu lịch sử về chủ quyền

Châu bản triều Nguyễn là gì: lời phê mực son, nơi lưu giữ và các văn bản về Hoàng Sa

Châu bản là văn bản hành chính triều Nguyễn có bút phê mực son của vua, lưu tại Trung tâm Lưu trữ quốc gia I, trong đó có văn bản về việc phái thuyền ra Hoàng Sa.

Archivist wearing white cotton gloves turning an aged handwritten page with faint red brush marks in a cool archive room, soft side light, overhead angle

Châu bản triều Nguyễn là các văn bản hành chính của triều Nguyễn (1802–1945) đã được vua xem và phê duyệt bằng mực son, gồm tấu, sớ, chiếu, dụ và nhiều loại giấy tờ khác; khối tài liệu này đang được lưu giữ tại Trung tâm Lưu trữ quốc gia I ở Hà Nội. Năm 2014, châu bản triều Nguyễn được UNESCO ghi danh vào Chương trình Ký ức thế giới khu vực châu Á – Thái Bình Dương.

Với chủ quyền biển đảo, châu bản quý ở chỗ nó cho thấy nhà nước làm việc thật: bộ nào tâu, vua quyết định ra sao, phái bao nhiêu người, xử lý những ai làm sai. Trong số đó có những văn bản trực tiếp nói về việc phái thuyền ra Hoàng Sa đo đạc, cắm mốc và khen thưởng, xử phạt người được giao việc.

Vì sao gọi là "châu bản"

Chữ "châu" ở đây nghĩa là màu đỏ son. Văn bản do các bộ, nha, quan địa phương soạn rồi dâng lên vua. Vua đọc và để lại dấu vết bằng mực son: có khi là một lời phê, có khi là một dấu chấm, một vòng khoanh hay một nét gạch bên cạnh chữ, câu. Văn bản mang dấu son ấy trở thành châu bản và có giá trị thi hành.

Các nhà lưu trữ thường giới thiệu bốn hình thức ngự phê: châu phê là lời phê bằng chữ, châu điểm là dấu chấm son đồng ý, châu khuyên là vòng khoanh son đánh dấu chỗ quan trọng, và châu mạt là nét gạch son bên chữ hoặc câu cần sửa. Nhìn vào dấu son, người đọc biết vua đã chú ý tới phần nào của văn bản.

Điểm cần phân biệt: châu bản không phải là sách. Đó là giấy tờ làm việc hằng ngày của triều đình, giống hồ sơ hành chính ngày nay. Chính vì vậy, châu bản ghi những chi tiết mà sách sử thường lược bớt: tên người, số thuyền, số ngày đi, lý do khen hay phạt.

Châu bản khác sử sách và mộc bản ở chỗ nào

Ba loại tư liệu triều Nguyễn này hay bị gọi lẫn với nhau. Bảng dưới giúp bạn phân biệt nhanh khi đọc tin tức hoặc xem trưng bày.

Tiêu chíChâu bảnSử sách (như Đại Nam thực lục)Mộc bản
Bản chấtVăn bản hành chính có dấu son của vuaBộ sử do Quốc sử quán biên soạnVán gỗ khắc chữ ngược để in sách
Thời điểm làm raNgay khi sự việc đang được xử lýSau sự việc, tổng hợp lại theo nămKhi triều đình cho khắc in một bộ sách
Mức chi tiếtRất cụ thể: người, việc, số lượngTóm lược những việc lớnGiống nội dung sách được in
Nơi lưu giữ chínhTrung tâm Lưu trữ quốc gia I (Hà Nội)Bản in lưu ở thư viện, cơ quan lưu trữTrung tâm Lưu trữ quốc gia IV (Đà Lạt, Lâm Đồng)
Ghi danh UNESCOKhu vực châu Á – Thái Bình Dương, năm 2014Không ghi danh riêngKý ức thế giới, năm 2009

Khi một bài báo viết "châu bản ghi trong Đại Nam thực lục", đó là cách nói lẫn. Hai loại có thể ghi cùng một sự việc, nhưng là hai nguồn độc lập. Chính việc hai nguồn độc lập cùng ghi một việc làm cho bằng chứng thêm vững.

Châu bản nói gì về Hoàng Sa

Theo các ấn phẩm và cuộc trưng bày chính thống, trong khối châu bản có một số văn bản liên quan trực tiếp tới Hoàng Sa, chủ yếu dưới các triều Minh Mạng, Thiệu Trị. Nội dung thường gặp gồm: bộ Công tâu xin phái thuyền ra Hoàng Sa đo đạc, vẽ hình thể các đảo; vua phê chuẩn và quy định việc mang theo bài gỗ để cắm làm dấu; tỉnh Quảng Ngãi tâu về việc thuê thuyền, chọn người dẫn đường; triều đình xét thưởng hoặc phạt những người đi về đúng hay không đúng hạn, làm đủ hay thiếu việc.

Một văn bản hay được nhắc tới là bản tấu của Bộ Công năm 1836, thời vua Minh Mạng, có lời ngự phê về việc mỗi thuyền ra Hoàng Sa phải mang theo bài gỗ để cắm làm mốc. Văn bản này khớp với ghi chép trong Đại Nam thực lục về chuyến ra Hoàng Sa cùng năm, cho thấy hai nguồn độc lập xác nhận nhau.

Ý nghĩa của những văn bản như vậy nằm ở tính hành chính thường lệ. Việc ra Hoàng Sa không phải một chuyến phiêu lưu, mà là công vụ có kế hoạch, có kinh phí, có người chịu trách nhiệm và có chế tài. Đó đúng là biểu hiện của việc nhà nước thực thi quyền quản lý một cách thật sự và liên tục.

Cũng nên để ý rằng những văn bản xử phạt có sức nặng không kém văn bản khen thưởng. Khi triều đình xét lỗi một viên chỉ huy vì về chậm hay vẽ chưa đủ các đảo, điều đó cho thấy nhiệm vụ ra Hoàng Sa được giao với yêu cầu rõ ràng và được kiểm tra kết quả. Một vùng đất không thuộc quyền quản lý của mình thì không ai đặt ra chế độ thưởng phạt cho việc đo vẽ nó.

Cách đọc một bản châu bản đã được dịch

Hầu hết người đọc chỉ thấy châu bản qua ảnh chụp kèm bản dịch trong ấn phẩm hoặc trưng bày. Đọc theo thứ tự sau để không bỏ sót thông tin.

  1. Xem ai là người dâng văn bản: một bộ ở kinh đô, hay quan một tỉnh. Điều này cho biết việc được xử lý ở cấp nào.
  2. Tìm niên hiệu và ngày tháng, thường ở cuối văn bản, rồi đối chiếu bản dịch đã quy đổi sang dương lịch.
  3. Đọc phần nội dung chính: xin việc gì, bao nhiêu người, bao nhiêu thuyền, đi đâu, bao lâu.
  4. Tìm chỗ có dấu son và đọc lời phê nếu có. Lời phê cho biết quyết định cuối cùng của vua.
  5. Xem chú thích của người dịch về địa danh và chức danh để hiểu đúng phạm vi sự việc.
  6. Ghi lại số hiệu lưu trữ hoặc tên ấn phẩm công bố để có thể trích dẫn chính xác.

Sau vài lần đọc theo thứ tự này, bạn sẽ quen với cấu trúc của văn bản triều Nguyễn và đọc các bản khác nhanh hơn nhiều.

Châu bản đến với công chúng bằng cách nào

Bản gốc châu bản là giấy dó cũ hàng trăm năm, rất dễ hư hại khi bị chạm tay, chiếu sáng mạnh hay thay đổi độ ẩm. Vì vậy, cơ quan lưu trữ không đưa bản gốc ra trưng bày thường xuyên. Công chúng tiếp cận châu bản chủ yếu qua ba con đường: bản phục chế in trên chất liệu đặc biệt, ảnh chụp trong sách giới thiệu, và các cuộc trưng bày chuyên đề do cơ quan lưu trữ phối hợp với địa phương tổ chức.

Các cuộc trưng bày chuyên đề về biển đảo thường chọn những văn bản có nội dung rõ ràng, kèm bản dịch và lời giới thiệu ngắn về bối cảnh. Đã có những đợt trưng bày như vậy được đưa tới Đà Nẵng, Quảng Ngãi và nhiều địa phương ven biển khác, nơi người dân có mối gắn bó trực tiếp với câu chuyện Hoàng Sa.

Bên cạnh đó, cơ quan lưu trữ đã số hoá phần lớn khối châu bản để phục vụ nghiên cứu. Nhà nghiên cứu, sinh viên làm luận văn có thể liên hệ trung tâm lưu trữ theo thủ tục để khai thác bản số. Người đọc phổ thông thì nên bắt đầu từ sách giới thiệu đã xuất bản, vì ở đó văn bản đã được chọn lọc, dịch và chú thích cẩn thận.

Một lưu ý nhỏ: khi chụp ảnh ở nơi trưng bày, hãy chụp cả tấm bảng chú thích bên cạnh hiện vật. Sau này dùng lại ảnh, bạn sẽ có ngay tên văn bản, niên đại và nơi lưu giữ để ghi nguồn.

Một ví dụ dùng châu bản trong tiết học

Cô Thảo dạy Lịch sử lớp 11 ở một trường tại Đà Nẵng. Cô in khổ lớn ảnh một bản châu bản về việc phái thuyền ra Hoàng Sa, lấy từ ấn phẩm chính thống, đặt cạnh bản dịch. Thay vì giảng ngay, cô hỏi học sinh: "Nếu các em là vua, các em cần biết những thông tin gì trước khi đồng ý cho một chuyến thuyền ra biển xa?"

Học sinh liệt kê: bao nhiêu người, mang gì, ai chỉ huy, bao giờ về, ai chịu trách nhiệm. Sau đó cô cho các em đối chiếu với bản dịch và thấy văn bản thật ghi đủ những điều ấy. Từ đó các em tự rút ra rằng việc ra Hoàng Sa là một công việc nhà nước được tổ chức bài bản, không cần giáo viên nói thay.

Cách làm này hiệu quả vì nó biến châu bản từ "đồ cổ xa lạ" thành một tờ hồ sơ công việc mà ai cũng hiểu được. Bạn có thể dùng lại với bất kỳ văn bản nào đã được công bố kèm bản dịch.

Những điều nên và không nên khi nói về châu bản

Châu bản là tư liệu có uy tín cao nên càng cần nói cho đúng. Một vài lưu ý dưới đây giúp bạn tránh nói quá hoặc nói sai.

  • Nên nói "một số văn bản trong khối châu bản" thay vì đưa ra con số cụ thể khi bạn chưa có nguồn chính thống ghi rõ.
  • Nên ghi đúng tên ghi danh: Chương trình Ký ức thế giới khu vực châu Á – Thái Bình Dương, năm 2014.
  • Không nên gọi châu bản là "sách" hay "bộ sử".
  • Không nên tự dịch lại từ ảnh chụp mờ rồi trình bày như bản dịch chính thức.
  • Không nên thêm lời phê tưởng tượng của vua để câu chuyện "hay hơn". Lời phê là chứng cứ, không phải chất liệu văn chương.

Khi không chắc một chi tiết, viết chung là an toàn: "châu bản triều Nguyễn có văn bản về việc phái người ra Hoàng Sa" luôn đúng và đủ để làm rõ ý.

Câu hỏi thường gặp

Châu bản triều Nguyễn được lưu giữ ở đâu?

Châu bản triều Nguyễn hiện được bảo quản tại Trung tâm Lưu trữ quốc gia I ở Hà Nội, thuộc hệ thống lưu trữ nhà nước. Một số văn bản tiêu biểu được giới thiệu qua các cuộc trưng bày và ấn phẩm chính thống.

Châu bản được UNESCO công nhận năm nào?

Năm 2014, châu bản triều Nguyễn được UNESCO ghi danh vào Chương trình Ký ức thế giới khu vực châu Á – Thái Bình Dương. Khi trích dẫn, nên ghi đúng cấp ghi danh là khu vực châu Á – Thái Bình Dương.

Châu phê, châu điểm, châu khuyên, châu mạt khác nhau thế nào?

Đó là bốn hình thức vua để lại dấu son trên văn bản: châu phê là lời phê bằng chữ, châu điểm là dấu chấm, châu khuyên là vòng khoanh, châu mạt là nét gạch bên chữ hoặc câu cần sửa.

Vì sao châu bản có giá trị cao trong việc chứng minh chủ quyền?

Vì châu bản là giấy tờ làm việc của nhà nước, lập ra ngay khi sự việc đang được xử lý, ghi cụ thể người, việc, số lượng và quyết định của vua. Đó là bằng chứng trực tiếp của hoạt động quản lý.

Người bình thường có xem được châu bản thật không?

Bản gốc được bảo quản nghiêm ngặt, nhưng người dân có thể xem bản phục chế, ảnh chụp và bản dịch qua các cuộc trưng bày, ấn phẩm của cơ quan lưu trữ. Nhà nghiên cứu có thể liên hệ trung tâm lưu trữ theo thủ tục.

Có châu bản nào nói về Trường Sa không?

Phần lớn văn bản được giới thiệu rộng rãi nói về Hoàng Sa. Khi trình bày, bạn nên nói đúng như nguồn chính thống đã công bố và không tự mở rộng sang Trường Sa nếu chưa có văn bản cụ thể.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138