Trong thế kỷ 19, ít nhất ba người phương Tây có tên tuổi đã ghi nhận việc nhà nước Việt Nam quản lý Hoàng Sa: J.B. Chaigneau, người từng phục vụ vua Gia Long, ghi trong hồi ký rằng năm 1816 nhà vua đã chiếm hữu quần đảo; giám mục J.L. Taberd mô tả quần đảo là lãnh thổ của xứ mà người phương Tây gọi là Cochinchina; và nhà truyền giáo Karl Gützlaff năm 1849 viết về hoạt động quản lý của chính quyền An Nam ở đây.
Những ghi chép này có giá trị vì đến từ người ngoài, viết bằng ngôn ngữ của họ, cho độc giả của họ, không vì mục đích bênh vực một bên. Khi đặt cạnh Đại Nam thực lục, chúng cho thấy những gì sử sách trong nước ghi lại là điều người nước ngoài thời đó cũng biết và thừa nhận.
Hiểu đúng tên gọi trước khi đọc
Đọc tư liệu phương Tây thế kỷ 17 đến 19, việc đầu tiên là hiểu tên gọi. "Paracel" hay "Pracel" là tên người châu Âu dùng cho vùng đảo ngoài khơi miền Trung, tương ứng với Hoàng Sa. Trên các hải đồ châu Âu, cái tên này xuất hiện từ khá sớm, thường đi kèm lời cảnh báo tàu thuyền về bãi đá ngầm nguy hiểm.
"Cochinchina" là cách người phương Tây gọi vùng đất do các chúa Nguyễn cai quản, và sau năm 1802 thường dùng cho cả vương quốc của triều Nguyễn. Nghĩa này khác với "Nam Kỳ" thời Pháp thuộc về sau, vốn chỉ phần đất phía nam. Đọc nhầm hai nghĩa này là lỗi thường gặp, dẫn tới hiểu sai phạm vi lãnh thổ được nhắc tới.
"An Nam" là tên gọi mà người nước ngoài dùng cho nhà nước Việt Nam trong nhiều thế kỷ. Khi tư liệu nói "vua An Nam" hay "chính quyền An Nam", đó là nhà nước Việt Nam thời đó.
Nắm ba tên gọi này, bạn sẽ đọc được phần lớn các đoạn trích mà không bị lạc, kể cả khi bản dịch giữ nguyên tên gốc.
Ba nhân vật và điều họ ghi lại
Bảng dưới chỉ nêu những điểm đã được các ấn phẩm, báo chí chính thống trích dẫn rộng rãi. Nguyên văn đầy đủ nằm trong các ấn phẩm nước ngoài và bản dịch đã công bố.
| Người ghi | Là ai | Tư liệu | Điều đáng chú ý |
|---|---|---|---|
| Jean-Baptiste Chaigneau | Người Pháp phục vụ triều đình Gia Long nhiều năm | Hồi ký về xứ Cochinchina, viết khoảng năm 1820 | Ghi rằng năm 1816 vua Gia Long đã chiếm hữu quần đảo Paracel |
| Jean-Louis Taberd | Giám mục, nhà ngôn ngữ học, tác giả từ điển Việt – La-tinh | Bài viết về địa lý Cochinchina năm 1837 và bản đồ An Nam đại quốc họa đồ năm 1838 | Mô tả Paracel là lãnh thổ của Cochinchina; bản đồ ghi "Paracel seu Cát Vàng" |
| Karl Gützlaff | Nhà truyền giáo người Đức, nhà nghiên cứu địa lý châu Á | Bài "Địa lý vương quốc Cochinchina" đăng trên tạp chí Hội Địa lý Hoàng gia London năm 1849 | Ghi nhận chính quyền An Nam có hoạt động quản lý ở quần đảo |
Ba người thuộc ba hoàn cảnh khác nhau: một người làm việc trong triều đình, một giáo sĩ sống lâu năm ở Việt Nam, một nhà nghiên cứu viết cho giới học thuật châu Âu. Họ không phối hợp với nhau, nên sự trùng khớp trong ghi chép của họ có ý nghĩa xác nhận.
Vì sao Chaigneau và mốc năm 1816 được nhắc nhiều
Chaigneau là người Pháp sống và làm việc tại triều đình Gia Long trong nhiều năm, được nhà vua tin dùng. Ông có điều kiện biết rõ các hoạt động của triều đình. Trong hồi ký viết khoảng năm 1820, ông ghi rằng vua Gia Long đã chính thức chiếm hữu quần đảo Paracel năm 1816.
Điều đáng chú ý là mốc năm 1816 trùng với ghi chép của Đại Nam thực lục về việc vua Gia Long sai thuỷ quân và đội Hoàng Sa ra quần đảo đo đạc. Một nguồn trong nước, một nguồn nước ngoài, viết độc lập, cùng chỉ về một năm và một hành động. Đây là ví dụ điển hình của việc xác nhận chéo giữa các loại tư liệu.
Taberd sau đó cũng nhắc tới việc vua Gia Long chính thức chiếm hữu quần đảo vào năm 1816. Nhờ vậy, mốc 1816 trở thành một trong những mốc được dẫn nhiều nhất khi trình bày tính liên tục của việc thực thi chủ quyền dưới triều Nguyễn.
Khi dạy, có thể đặt hai đoạn trích cạnh nhau, một từ Đại Nam thực lục, một từ hồi ký của Chaigneau, rồi để học sinh tự tìm điểm giống nhau. Phát hiện tự mình bao giờ cũng nhớ lâu hơn nghe giảng.
Taberd: một giám mục, một cuốn từ điển và một tấm bản đồ
Jean-Louis Taberd là giám mục người Pháp sống nhiều năm ở Việt Nam, giỏi tiếng Việt và được biết đến nhiều nhất qua cuốn từ điển Việt – La-tinh xuất bản năm 1838. Kèm theo cuốn từ điển là tấm bản đồ An Nam đại quốc họa đồ, thể hiện toàn bộ lãnh thổ Việt Nam thời đó với rất nhiều địa danh ghi bằng chữ Quốc ngữ và chữ Hán.
Ngoài khơi miền Trung, tấm bản đồ ghi "Paracel seu Cát Vàng". Chữ "seu" trong tiếng La-tinh nghĩa là "hay là". Như vậy người lập bản đồ đã ghép tên gọi của người châu Âu với tên gọi của người Việt, cho thấy ông hiểu đây là cùng một vùng đảo, và đặt nó trong bản đồ vương quốc An Nam.
Trước đó, năm 1837, Taberd có bài viết về địa lý xứ Cochinchina, trong đó mô tả quần đảo Paracel là một phần lãnh thổ của vương quốc này. Bài viết và tấm bản đồ bổ sung cho nhau: một bên bằng lời, một bên bằng hình.
Điều thú vị cho người học là Taberd không phải nhà ngoại giao hay quân nhân. Ông là người làm ngôn ngữ, ghi lại những gì người Việt thời đó gọi tên và coi là đất nước mình. Chính vì vậy, ghi chép của ông phản ánh nhận thức phổ biến của thời đại hơn là quan điểm của một phía.
Giá trị và giới hạn của tư liệu nước ngoài
Giá trị: tiếng nói từ bên ngoài. Người viết không có lợi ích gì khi ghi nhận chủ quyền của Việt Nam, nên lời ghi của họ khó bị coi là thiên vị.
Giá trị: viết cùng thời với sự kiện. Phần lớn các ghi chép ra đời chỉ vài năm đến vài chục năm sau sự việc, khi thông tin còn mới và có thể kiểm chứng.
Giới hạn: không phải văn bản nhà nước. Tư liệu nước ngoài xác nhận, nhưng không thay thế được châu bản hay sử sách chính thống. Chúng đứng ở vị trí bổ trợ.
Giới hạn: qua nhiều lớp dịch. Nhiều đoạn được dịch từ tiếng Pháp, tiếng Anh, tiếng La-tinh sang tiếng Việt, đôi khi qua trung gian. Cần dùng bản dịch đã công bố, ghi rõ nguồn.
Giới hạn: hiểu biết địa lý thời đó còn hạn chế. Mô tả vị trí, kích thước quần đảo trong tư liệu thế kỷ 19 có thể chưa chính xác theo chuẩn ngày nay. Điều cần đọc là ý xác nhận về quyền quản lý, không phải số đo.
Tự kiểm một đoạn trích tư liệu nước ngoài trên báo
Chị Mai, phụ huynh ở TP Hồ Chí Minh, thấy con gái lớp 9 chép một đoạn trích "của một nhà hàng hải phương Tây" vào bài thuyết trình. Chị cùng con kiểm theo các bước dưới đây.
- Tìm tên người viết: đoạn trích có ghi rõ tên, quốc tịch, nghề nghiệp không.
- Tìm tên tư liệu và năm: hồi ký, bài báo, bản đồ, đăng ở đâu.
- Tra xem tên người và tư liệu đó có được báo chí chính thống hoặc ấn phẩm của cơ quan nhà nước nhắc tới không.
- Kiểm tên gọi: Paracel, Cochinchina, An Nam được hiểu đúng nghĩa chưa.
- Nếu không tìm được nguồn nào xác nhận, thay đoạn trích bằng một đoạn đã được công bố chính thức, ví dụ ghi chép của Taberd hay Chaigneau.
Hai mẹ con phát hiện đoạn trích ban đầu không có tên người viết, và quyết định thay bằng đoạn của Chaigneau kèm ghi nguồn. Bài thuyết trình ngắn hơn nhưng chắc chắn hơn.
Với Gützlaff, cách kiểm cũng tương tự. Bài viết của ông đăng năm 1849 trên tạp chí của Hội Địa lý Hoàng gia ở London, một tạp chí học thuật có tiếng thời đó. Nhờ có tên tạp chí và năm đăng cụ thể, người nghiên cứu có thể tìm lại nguyên văn tiếng Anh trong các thư viện lớn. Đây là lý do những tư liệu như vậy được tin dùng: chúng có địa chỉ rõ ràng để bất kỳ ai cũng kiểm lại được, không phụ thuộc vào lời kể của người trích dẫn.
Những điều không nên làm khi dùng tư liệu nước ngoài
Không nên dịch lại theo ý mình rồi đặt trong ngoặc kép như lời trích nguyên văn. Nếu bạn tóm tắt, hãy viết rõ là tóm tắt. Ngoặc kép chỉ dành cho câu đã được dịch và công bố.
Không nên thêm những lời khen ngợi hay nhận xét cảm xúc vào miệng người viết nước ngoài. Giá trị của họ nằm ở sự trung tính, thêm cảm xúc vào là tự làm giảm giá trị ấy.
Không nên chạy theo những cái tên lạ chưa được nguồn chính thống nhắc tới. Danh sách người phương Tây có ghi chép về Hoàng Sa khá dài, nhưng với mục đích học tập và trình bày phổ thông, ba nhân vật trong bài này đã đủ để làm rõ ý.
Cuối cùng, không cần dùng tư liệu nước ngoài để nói về quan hệ giữa các quốc gia hiện nay. Đây là tư liệu lịch sử, nên được đọc và trình bày như tư liệu lịch sử.
Giữ được tinh thần ấy, bạn sẽ thấy tư liệu nước ngoài là một phần rất dễ chịu của bài học: những câu chuyện về con người cụ thể, về các chuyến đi, về cuốn từ điển hay tấm bản đồ, giúp người nghe nhớ lâu mà không cần lời lẽ gay gắt nào.
Câu hỏi thường gặp
Paracel là tên gọi của quần đảo nào?
Paracel, có khi viết Pracel, là tên người châu Âu dùng cho quần đảo ngoài khơi miền Trung Việt Nam, tương ứng với Hoàng Sa. Bản đồ của giám mục Taberd năm 1838 ghi rõ "Paracel seu Cát Vàng", tức Paracel hay Cát Vàng.
Chaigneau là ai và ông ghi gì về Hoàng Sa?
Jean-Baptiste Chaigneau là người Pháp phục vụ triều đình Gia Long nhiều năm. Trong hồi ký về xứ Cochinchina viết khoảng năm 1820, ông ghi rằng năm 1816 vua Gia Long đã chiếm hữu quần đảo Paracel.
Cochinchina trong tư liệu thế kỷ 19 có phải là Nam Kỳ không?
Không hẳn. Trong tư liệu thế kỷ 17 đến 19, Cochinchina chỉ vùng đất các chúa Nguyễn cai quản, rồi cả vương quốc triều Nguyễn. Nghĩa Nam Kỳ chỉ phần đất phía nam là cách dùng về sau thời Pháp thuộc.
Bài viết của Gützlaff đăng ở đâu?
Bài viết về địa lý vương quốc Cochinchina của Karl Gützlaff được đăng năm 1849 trên tạp chí của Hội Địa lý Hoàng gia ở London, trong đó có đoạn ghi nhận hoạt động quản lý của chính quyền An Nam ở quần đảo.
Tư liệu nước ngoài có giá trị bằng tư liệu trong nước không?
Tư liệu nước ngoài có giá trị xác nhận từ bên ngoài, nhưng không thay thế văn bản nhà nước như châu bản hay Đại Nam thực lục. Chúng mạnh nhất khi khớp với tư liệu trong nước về cùng một sự việc.
Học sinh nên chọn đoạn trích nước ngoài nào để thuyết trình?
Nên chọn đoạn của Chaigneau hoặc Taberd vì đã được công bố rộng rãi, có thể đặt cạnh ghi chép năm 1816 trong Đại Nam thực lục để cho thấy hai nguồn độc lập cùng xác nhận một sự việc.