Bạn có thể xem tư liệu về Hoàng Sa, Trường Sa ở năm loại địa điểm: Trung tâm Lưu trữ quốc gia I ở Hà Nội (nơi giữ châu bản triều Nguyễn), Trung tâm Lưu trữ quốc gia IV ở Đà Lạt (nơi giữ mộc bản), Nhà trưng bày Hoàng Sa ở Đà Nẵng, Nhà trưng bày Hải đội Hoàng Sa kiêm quản Bắc Hải ở đặc khu Lý Sơn, Quảng Ngãi, và các cuộc triển lãm lưu động được tổ chức ở nhiều tỉnh.
Mỗi nơi mạnh ở một loại tư liệu khác nhau. Biết trước nơi nào có gì, chuẩn bị vài câu hỏi cho bản thân hay cho học sinh, và ghi chép đúng cách sẽ biến một chuyến tham quan thành một buổi học thật sự, thay vì chỉ đi một vòng chụp ảnh.
Nơi nào có gì
Bảng dưới giúp bạn chọn nơi phù hợp với mục đích. Thời gian mở cửa và cách đăng ký đoàn có thể thay đổi, nên hỏi trước qua kênh chính thức của từng đơn vị.
| Địa điểm | Loại tư liệu nổi bật | Phù hợp với ai |
|---|---|---|
| Trung tâm Lưu trữ quốc gia I, Hà Nội | Châu bản triều Nguyễn và các văn bản hành chính khác | Nhà nghiên cứu, sinh viên; công chúng qua các đợt trưng bày chuyên đề |
| Trung tâm Lưu trữ quốc gia IV, Đà Lạt, Lâm Đồng | Mộc bản triều Nguyễn, có khu trưng bày | Gia đình, học sinh, khách du lịch |
| Nhà trưng bày Hoàng Sa, Đà Nẵng | Tư liệu, hiện vật, hình ảnh về Hoàng Sa qua các thời kỳ | Học sinh, người dân, khách tham quan |
| Nhà trưng bày Hải đội Hoàng Sa kiêm quản Bắc Hải, đặc khu Lý Sơn, Quảng Ngãi | Tư liệu về đội Hoàng Sa, đội Bắc Hải và đời sống người đi biển xưa | Khách ra đảo, học sinh địa phương |
| Triển lãm lưu động ở các tỉnh | Bản đồ, tư liệu lịch sử và pháp lý về hai quần đảo | Mọi đối tượng, thường gắn với trường học và cơ quan |
Nếu chỉ có một nơi để đi cùng trẻ nhỏ, nhà trưng bày ở Đà Nẵng hoặc Lý Sơn thường dễ tiếp cận hơn vì cách trình bày trực quan, có hiện vật và hình ảnh, ít văn bản chữ Hán.
Kho lưu trữ khác bảo tàng thế nào
Nhiều người đến trung tâm lưu trữ với kỳ vọng như đi bảo tàng, rồi bất ngờ vì không thấy nhiều thứ để xem. Lý do là chức năng khác nhau. Trung tâm lưu trữ có nhiệm vụ chính là bảo quản tài liệu gốc và phục vụ người khai thác theo thủ tục. Phần trưng bày chỉ là một phần nhỏ, thường thay đổi theo chuyên đề.
Bảo tàng và nhà trưng bày thì ngược lại: chức năng chính là giới thiệu cho công chúng. Ở đó tư liệu được chọn lọc, kèm chú thích, hình ảnh, đôi khi có thuyết minh viên. Tư liệu bày ra thường là bản phục chế để bảo vệ bản gốc. Điều đó không làm giảm giá trị buổi tham quan: bản phục chế được làm theo đúng kích thước, màu sắc, nội dung của bản gốc, đủ để người xem hiểu tư liệu trông thế nào và ghi những gì.
Hiểu điều này giúp bạn chọn đúng nơi. Muốn cho con hay học sinh có trải nghiệm trực quan, hãy chọn nhà trưng bày. Muốn tìm một văn bản cụ thể để nghiên cứu, hãy liên hệ trung tâm lưu trữ, chuẩn bị giấy giới thiệu và đề tài rõ ràng.
Với người làm luận văn, nên bắt đầu từ các ấn phẩm đã công bố của cơ quan lưu trữ để biết tư liệu nào đã có bản dịch, rồi mới đăng ký khai thác bản gốc hoặc bản số hoá.
Chuẩn bị một chuyến tham quan cho lớp học
Thầy Hoà, giáo viên Địa lý ở một trường trung học cơ sở tại Đà Nẵng, mỗi năm đưa học sinh lớp 9 đi Nhà trưng bày Hoàng Sa. Thầy chuẩn bị theo các bước sau:
- Liên hệ trước với nhà trưng bày để hỏi lịch đón đoàn và có thuyết minh viên hay không.
- Ở lớp, dành một tiết giới thiệu năm nhóm tư liệu để học sinh biết khi vào sẽ thấy gì.
- Phát phiếu nhiệm vụ: mỗi nhóm tìm một tư liệu thuộc một nhóm, ghi tên, thời kỳ, ý chính.
- Nhắc nội quy: đi theo nhóm, nói nhỏ, không chạm vào tủ kính, chụp ảnh theo hướng dẫn.
- Sau buổi tham quan, mỗi nhóm làm một tờ giới thiệu ngắn về tư liệu mình chọn, dán ở góc lớp.
Phiếu nhiệm vụ không phải bài kiểm tra; nó giúp học sinh có lý do để dừng lại đọc kỹ thay vì đi lướt. Thầy Hoà nhận thấy các em nhớ tư liệu mình tự tìm lâu hơn hẳn những gì được nghe giới thiệu.
Khi không đi xa được: xem tư liệu qua ấn phẩm chính thống
Không phải ai cũng có điều kiện tới Hà Nội, Đà Lạt, Đà Nẵng hay ra Lý Sơn. Tin tốt là phần lớn tư liệu quan trọng đã được công bố qua ấn phẩm của cơ quan nhà nước, sách giới thiệu tư liệu, sách giáo khoa và báo chí chính thống. Thư viện tỉnh, thư viện trường thường có những cuốn sách tập hợp ảnh chụp châu bản, mộc bản, bản đồ cổ kèm bản dịch.
Chị Hương, giáo viên tiểu học ở Lâm Đồng nhưng dạy ở một điểm trường xa, không thể đưa học sinh đi tham quan. Chị mượn ở thư viện tỉnh một cuốn sách ảnh tư liệu về biển đảo, chọn sáu bức ảnh rõ nhất, in phóng to và bày thành một "góc trưng bày nhỏ" trong lớp. Mỗi bức có một dòng chú thích đơn giản do chị viết lại bằng lời dễ hiểu. Học sinh lớp 4 đi xem như đi bảo tàng, rồi kể lại cho nhau điều mình thích.
Các cơ quan lưu trữ cũng đã số hoá nhiều tài liệu và giới thiệu một phần qua kênh chính thức của mình. Khi xem trên mạng, chỉ nên dùng nguồn của cơ quan nhà nước, bảo tàng và báo chính thống, tránh các trang tổng hợp không rõ người đứng sau.
Những cuộc triển lãm lưu động về Hoàng Sa, Trường Sa cũng thường được đưa về các tỉnh, có khi tổ chức ngay tại trường học. Đây là dịp tốt để học sinh vùng xa được tiếp cận tư liệu chuẩn mực.
Ghi chép và chụp ảnh thế nào cho dùng lại được
Chụp cả chú thích. Mỗi lần chụp một hiện vật, chụp thêm tấm bảng chú thích bên cạnh. Không có chú thích, ảnh gần như mất giá trị khi dùng lại.
Ghi tên địa điểm và ngày tham quan. Dòng ghi chú đơn giản như "Nhà trưng bày Hoàng Sa, tháng 11" giúp bạn ghi nguồn chính xác sau này.
Tôn trọng quy định chụp ảnh. Một số hiện vật không cho dùng đèn chớp vì ánh sáng mạnh làm hại giấy và mực. Làm theo hướng dẫn của nơi trưng bày.
Ghi một câu cảm nhận. Ngoài thông tin, ghi một câu về điều bạn thấy thú vị nhất. Câu này thường trở thành điểm mở đầu hay cho bài viết hay bài thuyết trình sau đó.
Không đăng ảnh kèm lời giới thiệu sai. Khi chia sẻ lên mạng, dùng đúng tên tư liệu theo chú thích của nơi trưng bày, không tự đặt tên giật gân.
Khi gia đình bạn có tư liệu cũ muốn hiến tặng
Ở các vùng ven biển miền Trung, một số gia đình, dòng họ còn giữ giấy tờ cũ, sổ sách, bản đồ hay hiện vật liên quan tới việc đi biển xưa. Trong những năm qua, nhiều tư liệu như vậy đã được người dân, nhà sưu tầm hiến tặng cho cơ quan nhà nước và được đưa vào trưng bày.
Ông Tư, một ngư dân lớn tuổi ở Khánh Hoà, có một cuốn sổ chép tay của cha để lại ghi các chuyến đi biển. Con trai ông giúp ông chụp ảnh từng trang, rồi liên hệ bảo tàng tỉnh để hỏi. Bảo tàng cử người đến xem, hướng dẫn cách bảo quản và giải thích thủ tục nếu gia đình muốn hiến tặng hoặc chỉ cho sao chụp để lưu.
Gia đình hoàn toàn có quyền giữ lại bản gốc nếu muốn. Điều quan trọng là tư liệu được ghi nhận và có bản sao an toàn. Không nên bán tư liệu cho người lạ hỏi mua qua mạng, và không nên tự công bố khi chưa có ý kiến chuyên môn, vì việc đó có thể làm giảm giá trị tư liệu.
Trong lúc chờ, giữ giấy tờ cũ trong hộp hoặc phong bì giấy, đặt nơi khô, tránh nắng và tránh nơi nấu nướng. Không dán băng keo lên chỗ rách, không ép plastic, không viết thêm lên tờ giấy. Mỗi thao tác như vậy tưởng nhỏ nhưng có thể làm hỏng vĩnh viễn những dấu vết mà người làm chuyên môn cần để xác định niên đại và nguồn gốc.
Những gì không cần làm
Một chuyến tham quan có ích không đòi hỏi quá nhiều. Một vài điều bạn có thể bỏ qua:
- Không cần xem hết mọi tủ kính. Chọn ba đến năm tư liệu và đọc kỹ có ích hơn đi hết một vòng.
- Không cần mang theo sách dày; một tờ ghi chú năm nhóm tư liệu là đủ để định hướng.
- Không cần bắt trẻ nhỏ ghi chép nhiều. Với trẻ mầm non, tiểu học, chỉ cần hỏi "con thích thứ gì nhất, vì sao".
- Không cần đi xa mới có trải nghiệm. Khi có triển lãm lưu động ở tỉnh mình, đó là cơ hội tốt không kém.
- Không cần mua vé hay quyên góp qua người trung gian. Mọi khoản đóng góp, nếu có, chỉ nên qua kênh chính thức của đơn vị.
Đi ít nhưng hiểu kỹ, ghi đúng nguồn, kể lại bằng giọng bình tĩnh: đó là cách một chuyến tham quan tư liệu để lại giá trị lâu dài.
Câu hỏi thường gặp
Châu bản triều Nguyễn có được trưng bày cho người dân xem không?
Bản gốc châu bản được bảo quản tại Trung tâm Lưu trữ quốc gia I ở Hà Nội. Người dân thường xem được bản phục chế và bản dịch qua các đợt trưng bày chuyên đề, có lúc được tổ chức tại các địa phương ven biển.
Đi Đà Lạt có xem được mộc bản không?
Có. Trung tâm Lưu trữ quốc gia IV ở Đà Lạt, tỉnh Lâm Đồng, nơi bảo quản mộc bản triều Nguyễn, có khu trưng bày giới thiệu cho khách. Nên hỏi trước lịch mở cửa qua kênh chính thức.
Nhà trưng bày ở Lý Sơn có gì khác nhà trưng bày ở Đà Nẵng?
Nhà trưng bày ở Lý Sơn tập trung vào đội Hoàng Sa, đội Bắc Hải và đời sống người đi biển xưa của vùng đảo. Nhà trưng bày ở Đà Nẵng giới thiệu tư liệu, hiện vật về Hoàng Sa qua nhiều thời kỳ.
Đưa trẻ mầm non đi xem trưng bày có phù hợp không?
Phù hợp nếu chọn nơi có hình ảnh, hiện vật trực quan và giữ thời gian ngắn. Nên trò chuyện nhẹ nhàng về biển, đảo, người đi biển, không cần giải thích tư liệu chữ Hán hay bắt trẻ ghi nhớ năm tháng.
Làm sao biết khi nào có triển lãm lưu động ở tỉnh mình?
Theo dõi thông báo của sở văn hoá, sở giáo dục, bảo tàng tỉnh và báo chính thống địa phương. Các trường học cũng thường nhận thông tin để tổ chức cho học sinh tham quan.
Gia đình có giấy tờ cũ liên quan biển đảo thì liên hệ ai?
Có thể liên hệ bảo tàng tỉnh, trung tâm lưu trữ hoặc cơ quan văn hoá địa phương. Họ sẽ hướng dẫn bảo quản, thẩm định và thủ tục nếu gia đình muốn hiến tặng hoặc cho sao chụp để lưu giữ.