Hoàng Sa, Trường Sa được nhà nước Việt Nam quản lý hành chính liên tục qua các thời kỳ: thời chúa Nguyễn qua đội Hoàng Sa, đội Bắc Hải gắn với phủ Quảng Ngãi; thời triều Nguyễn được ghi vào địa phận tỉnh Quảng Ngãi; thời Pháp thuộc Hoàng Sa thuộc tỉnh Thừa Thiên, Trường Sa thuộc tỉnh Bà Rịa; sau năm 1975, năm 1982 thành lập huyện Hoàng Sa và huyện Trường Sa, nay là đặc khu Hoàng Sa thuộc thành phố Đà Nẵng và đặc khu Trường Sa thuộc tỉnh Khánh Hoà.
Đọc theo dòng thời gian, điều nổi bật không phải từng mốc riêng lẻ mà là việc đơn vị quản lý có thể thay đổi, nhưng quần đảo luôn được đặt trong một đơn vị hành chính của Việt Nam. Đó là biểu hiện của việc thực thi chủ quyền liên tục, một trong những điều kiện quan trọng theo luật pháp quốc tế.
Bảng dòng thời gian quản lý hành chính
Bảng dưới gom những mốc đã được các ấn phẩm chính thống và báo chí chính thống công bố. Một số mốc có thể được các nguồn ghi lệch ngày, khi trích dẫn nên đối chiếu thêm văn bản gốc.
| Thời kỳ | Hoàng Sa | Trường Sa | Tư liệu tiêu biểu |
|---|---|---|---|
| Thời chúa Nguyễn | Đội Hoàng Sa lấy người xã An Vĩnh, phủ Quảng Ngãi | Đội Bắc Hải do đội Hoàng Sa kiêm quản | Phủ biên tạp lục, Đại Nam thực lục Tiền biên |
| Triều Nguyễn, thế kỷ 19 | Ghi trong phần tỉnh Quảng Ngãi; phái thuỷ quân ra đo đạc, cắm mốc | Vạn Lý Trường Sa thể hiện trên bản đồ toàn quốc | Đại Nam thực lục, Đại Nam nhất thống chí, châu bản |
| Thời Pháp thuộc | Năm 1932 đặt thuộc tỉnh Thừa Thiên; năm 1938 Dụ số 10 của vua Bảo Đại sáp nhập vào Thừa Thiên | Năm 1933 sáp nhập vào tỉnh Bà Rịa | Nghị định của chính quyền Đông Dương, Dụ của Nam triều |
| 1951 | Tuyên bố chủ quyền tại Hội nghị San Francisco | Tuyên bố chủ quyền tại Hội nghị San Francisco | Biên bản hội nghị |
| 1954–1975 | Đặt thuộc tỉnh Quảng Nam | Đặt thuộc tỉnh Phước Tuy | Văn bản hành chính của chính quyền ở miền Nam |
| Từ 1982 | Huyện Hoàng Sa thuộc Quảng Nam – Đà Nẵng, từ 1997 thuộc thành phố Đà Nẵng | Huyện Trường Sa thuộc Đồng Nai, cuối năm 1982 chuyển sang Phú Khánh, từ 1989 thuộc Khánh Hoà | Quyết định của Hội đồng Bộ trưởng, Nghị quyết của Quốc hội |
| Từ 2025 | Đặc khu Hoàng Sa thuộc thành phố Đà Nẵng | Đặc khu Trường Sa thuộc tỉnh Khánh Hoà | Văn bản về sắp xếp đơn vị hành chính |
Bảng này cố ý không đi vào diễn biến các sự kiện xung đột, vốn đã có bài riêng. Mục đích ở đây là cho thấy sợi chỉ hành chính xuyên suốt.
Từ đội Hoàng Sa tới địa phận tỉnh Quảng Ngãi
Ở giai đoạn đầu, việc quản lý chưa mang hình thức "đơn vị hành chính" như ngày nay. Thay vào đó, chính quyền chúa Nguyễn giao cho dân một xã cụ thể ở phủ Quảng Ngãi lập thành đội Hoàng Sa, hằng năm ra đảo khai thác, có chế độ miễn thuế và nghĩa vụ nộp sản vật. Đây là hình thức quản lý phù hợp với một vùng đảo xa, không có dân cư thường trú.
Khi triều Nguyễn được lập năm 1802, hình thức quản lý được nâng lên. Ngoài việc duy trì đội Hoàng Sa, triều đình phái thuỷ quân ra đo đạc, vẽ bản đồ, dựng miếu, cắm mốc. Trong bộ địa chí Đại Nam nhất thống chí, Hoàng Sa được ghi trong phần mô tả tỉnh Quảng Ngãi, tức là quần đảo đã nằm trong hệ thống địa giới hành chính của nhà nước.
Hai giai đoạn này cho thấy một sự chuyển tiếp tự nhiên: từ khai thác có tổ chức sang quản lý có địa giới. Nhà nước càng hiểu rõ về quần đảo thì hình thức quản lý càng chặt chẽ hơn. Đây là điểm nên nhấn khi giảng cho học sinh, vì nó giúp các em thấy lịch sử như một quá trình chứ không phải những năm tháng rời rạc.
Thời Pháp thuộc: tiếp tục quản lý nhân danh Việt Nam
Sau Hiệp ước năm 1884, Pháp đại diện cho Việt Nam trong quan hệ đối ngoại. Theo cách trình bày chính thống của Việt Nam, chính quyền thuộc địa đã tiếp tục thực thi chủ quyền đối với hai quần đảo nhân danh Việt Nam, chứ không xác lập một chủ quyền mới cho nước Pháp.
Những văn bản tiêu biểu gồm: nghị định ngày 15/6/1932 của Toàn quyền Đông Dương thành lập đơn vị hành chính ở Hoàng Sa thuộc tỉnh Thừa Thiên; nghị định ngày 21/12/1933 của Thống đốc Nam Kỳ sáp nhập các đảo thuộc Trường Sa vào tỉnh Bà Rịa; Dụ số 10 ngày 30/3/1938 của vua Bảo Đại sáp nhập Hoàng Sa vào tỉnh Thừa Thiên. Cùng năm 1938, một tấm bia chủ quyền được dựng trên đảo Hoàng Sa và một đơn vị bảo an người Việt được phái ra đồn trú.
Điểm đáng chú ý là Dụ năm 1938 do chính vua triều Nguyễn ban hành. Điều này cho thấy trong thời kỳ thuộc địa, Nam triều vẫn coi hai quần đảo là lãnh thổ của mình, và chính quyền thuộc địa tổ chức quản lý trên cơ sở đó.
Khi trình bày, chỉ cần nêu ba mốc 1932, 1933, 1938 cùng ý chính là đủ. Không cần đi sâu vào chi tiết số hiệu văn bản nếu bạn chưa đối chiếu được bản gốc.
Từ Hội nghị San Francisco đến hai huyện đảo
Năm 1951, tuyên bố trước hội nghị quốc tế. Tại Hội nghị San Francisco về hoà ước với Nhật Bản, ngày 7/9/1951, Thủ tướng kiêm Ngoại trưởng Trần Văn Hữu của Quốc gia Việt Nam tuyên bố hai quần đảo Hoàng Sa và Trường Sa là lãnh thổ của Việt Nam. Theo các tư liệu chính thống, không đại biểu nào trong hội nghị phản đối tuyên bố này.
Giai đoạn 1954 đến 1975. Theo Hiệp định Genève năm 1954, hai quần đảo nằm ở phía nam vĩ tuyến 17, thuộc quyền quản lý của chính quyền ở miền Nam, nơi đặt Hoàng Sa thuộc tỉnh Quảng Nam và Trường Sa thuộc tỉnh Phước Tuy.
Năm 1982, thành lập hai huyện đảo. Ngày 9/12/1982, Hội đồng Bộ trưởng ra quyết định thành lập huyện Trường Sa thuộc tỉnh Đồng Nai và huyện Hoàng Sa thuộc tỉnh Quảng Nam – Đà Nẵng. Cuối tháng 12 năm đó, Quốc hội quyết định chuyển huyện Trường Sa sang tỉnh Phú Khánh.
Những điều chỉnh tiếp theo. Năm 1989, tỉnh Phú Khánh tách thành Phú Yên và Khánh Hoà, huyện Trường Sa thuộc Khánh Hoà. Từ ngày 1/1/1997, Đà Nẵng trở thành thành phố trực thuộc trung ương, huyện Hoàng Sa thuộc Đà Nẵng. Sau sắp xếp năm 2025, hai huyện trở thành đặc khu.
Dạy dòng thời gian này trong một tiết học
Cô Vân dạy Lịch sử ở một trường trung học phổ thông tại Hải Phòng. Cô nhận thấy học sinh dễ bị ngợp vì quá nhiều năm. Cô dạy theo các bước sau, dùng được cho cả buổi sinh hoạt câu lạc bộ.
- Vẽ một trục thời gian dài trên bảng, chỉ đánh dấu bốn cột mốc lớn: thời chúa Nguyễn, thế kỷ 19, thời Pháp thuộc, năm 1982.
- Chia lớp thành bốn nhóm, mỗi nhóm nhận một cột mốc và một đoạn tư liệu ngắn đã dịch.
- Mỗi nhóm trả lời hai câu: quần đảo được quản lý bởi ai và dưới hình thức nào.
- Các nhóm lên dán câu trả lời vào trục thời gian theo thứ tự.
- Cả lớp cùng nhìn trục đã đầy và trả lời câu hỏi chung: có giai đoạn nào nhà nước Việt Nam không đặt quần đảo vào một đơn vị quản lý không.
Câu hỏi cuối cùng là mấu chốt. Khi học sinh tự trả lời "không có giai đoạn nào", các em đã hiểu khái niệm thực thi chủ quyền liên tục bằng chính quan sát của mình. Không cần chấm điểm; mục tiêu là sự hiểu.
Những điều cần thận trọng khi trình bày
Đây là phần có nhiều năm, nhiều văn bản, nên rất dễ sai một chi tiết. Một vài nguyên tắc giúp bạn an toàn:
- Khi không chắc ngày cụ thể, chỉ nêu năm; khi không chắc năm, nêu giai đoạn.
- Gọi đúng tên các chính quyền theo cách gọi trong sách giáo khoa và tư liệu chính thống.
- Không suy diễn về quan hệ giữa các nước hiện nay từ những mốc lịch sử này.
- Không kể diễn biến các sự kiện xung đột trong bài về quản lý hành chính; mỗi chủ đề có tư liệu riêng.
- Phân biệt rõ "huyện" trước năm 2025 và "đặc khu" sau năm 2025 khi nói về hiện nay.
Giữ những nguyên tắc này, bạn có thể trình bày dòng thời gian một cách bình tĩnh, chuẩn mực mà vẫn đầy đủ sức thuyết phục. Người nghe sẽ nhớ sợi chỉ liên tục hơn là nhớ từng con số, và đó cũng chính là điều bạn muốn họ mang về.
Câu hỏi tự kiểm sau khi đọc
Thử trả lời các câu dưới đây mà không nhìn lại bảng. Câu nào còn lúng túng thì đọc lại phần tương ứng.
- Thời chúa Nguyễn, việc quản lý Hoàng Sa được tổ chức qua hình thức nào và gắn với địa phương nào?
- Bộ sách nào của triều Nguyễn ghi Hoàng Sa trong phần mô tả tỉnh Quảng Ngãi?
- Ba mốc năm thời Pháp thuộc liên quan tới hai quần đảo là những năm nào, mỗi mốc gắn với việc gì?
- Vì sao Dụ năm 1938 của vua Bảo Đại được coi là chi tiết đáng chú ý?
- Năm 1982 có những quyết định gì về hai quần đảo, và sau đó Trường Sa được chuyển sang tỉnh nào?
- Tại sao việc đơn vị quản lý thay đổi qua các thời kỳ không làm đứt tính liên tục của chủ quyền?
Câu cuối cùng là câu khó nhất và cũng quan trọng nhất. Gợi ý trả lời: điều cần liên tục là việc nhà nước Việt Nam quản lý, chứ không phải tên gọi hay cấp của đơn vị hành chính. Tỉnh có thể đổi, huyện có thể thành đặc khu, nhưng quần đảo chưa bao giờ nằm ngoài hệ thống hành chính của Việt Nam.
Câu hỏi thường gặp
Thời Pháp thuộc, Hoàng Sa và Trường Sa thuộc tỉnh nào?
Thời Pháp thuộc, Hoàng Sa được đặt thuộc tỉnh Thừa Thiên, với các văn bản năm 1932 và Dụ số 10 năm 1938 của vua Bảo Đại; Trường Sa được sáp nhập vào tỉnh Bà Rịa theo văn bản năm 1933.
Tuyên bố tại Hội nghị San Francisco năm 1951 có ý nghĩa gì?
Đó là lần đại diện Việt Nam tuyên bố chủ quyền đối với Hoàng Sa và Trường Sa trước một hội nghị quốc tế lớn. Theo các tư liệu chính thống, không đại biểu nào phản đối tuyên bố này.
Huyện Hoàng Sa và huyện Trường Sa được thành lập khi nào?
Ngày 9/12/1982, Hội đồng Bộ trưởng quyết định thành lập huyện Hoàng Sa thuộc tỉnh Quảng Nam – Đà Nẵng và huyện Trường Sa thuộc tỉnh Đồng Nai. Cuối năm đó, huyện Trường Sa được chuyển sang tỉnh Phú Khánh.
Vì sao huyện Trường Sa lại từng thuộc tỉnh Đồng Nai?
Khi mới thành lập, huyện Trường Sa được đặt thuộc tỉnh Đồng Nai, nơi bao gồm vùng Bà Rịa trước đây. Chỉ ít ngày sau, Quốc hội quyết định chuyển huyện sang tỉnh Phú Khánh, sau này là Khánh Hoà.
Tính liên tục trong quản lý hành chính quan trọng thế nào?
Theo nguyên tắc chiếm hữu thật sự, chủ quyền cần được thực thi một cách liên tục và hoà bình. Dòng thời gian cho thấy qua mọi giai đoạn, quần đảo luôn được đặt trong một đơn vị quản lý của Việt Nam.
Hiện nay hai quần đảo thuộc đơn vị hành chính nào?
Sau sắp xếp đơn vị hành chính năm 2025, đặc khu Hoàng Sa thuộc thành phố Đà Nẵng và đặc khu Trường Sa thuộc tỉnh Khánh Hoà. Trước đó, hai đơn vị này là huyện đảo.