ChuQuyen.comChủ Quyền
Tư liệu lịch sử về chủ quyền

Bản đồ cổ thể hiện Hoàng Sa, Trường Sa: những tấm tiêu biểu và cách đọc cho đúng

Từ Bãi Cát Vàng trong sách thế kỷ 17 tới Đại Nam nhất thống toàn đồ thời Minh Mạng: những bản đồ cổ tiêu biểu, cách nhìn tỉ lệ, hướng, chú thích và giá trị của chúng.

Museum visitor seen from behind studying a large framed antique hand drawn coastline on parchment under warm spotlights in a dim exhibition room, medium shot

Những bản đồ cổ tiêu biểu thể hiện Hoàng Sa, Trường Sa gồm bản đồ xứ Quảng Nam trong Toản tập Thiên Nam tứ chí lộ đồ thư (thế kỷ 17) có ghi "Bãi Cát Vàng" ngoài khơi phủ Quảng Ngãi, Đại Nam nhất thống toàn đồ thời Minh Mạng vẽ riêng Hoàng Sa và Vạn Lý Trường Sa, và An Nam đại quốc họa đồ năm 1838 của giám mục Taberd ghi "Paracel seu Cát Vàng".

Bản đồ cổ dễ gây ấn tượng nhưng cũng dễ bị đọc sai: đường bờ biển méo, hướng không chuẩn, khoảng cách ước lượng. Hiểu vài nguyên tắc đọc, cùng với việc biết bản đồ có vị trí thế nào so với văn bản hành chính, sẽ giúp bạn dùng chúng đúng mức, không thổi phồng mà cũng không xem nhẹ.

Ba bản đồ hay được nhắc tới nhất

Bảng dưới tóm tắt những thông tin chắc chắn, đã được các ấn phẩm chính thống giới thiệu. Những chi tiết khác về từng bản đồ nên tra trong ấn phẩm của cơ quan lưu trữ hoặc thư viện.

Bản đồThời điểmNgười hoặc cơ quan lậpĐiều đáng chú ý
Bản đồ xứ Quảng Nam trong Toản tập Thiên Nam tứ chí lộ đồ thưThế kỷ 17Đỗ BáChú thích chữ Nôm "Bãi Cát Vàng" ở ngoài khơi phủ Quảng Ngãi
Đại Nam nhất thống toàn đồKhoảng năm 1838, thời Minh MạngTriều NguyễnVẽ Hoàng Sa và Vạn Lý Trường Sa là hai khu vực riêng, nằm trong cương vực
An Nam đại quốc họa đồNăm 1838Giám mục Jean-Louis TaberdGhi "Paracel seu Cát Vàng", tức Paracel hay Cát Vàng, ngoài khơi miền Trung

Điểm chung của ba bản đồ: dù lập ở các thời điểm khác nhau, bởi người Việt hay người nước ngoài, quần đảo đều được thể hiện là một phần của vùng đất do chính quyền Việt Nam cai quản. Sự nhất quán ấy quan trọng hơn chi tiết đường nét của từng tấm.

Bản đồ thế kỷ 17: khi Hoàng Sa còn mang tên Bãi Cát Vàng

Toản tập Thiên Nam tứ chí lộ đồ thư là bộ sách gồm bản đồ và lời chú về đường đi trong nước, do Đỗ Bá soạn vào thế kỷ 17. Trong bản đồ xứ Quảng Nam, người vẽ thể hiện một dải ngoài khơi với chú thích chữ Nôm "Bãi Cát Vàng". Đây là một trong những ghi chép sớm nhất của người Việt về vùng đảo này.

Cách vẽ thời đó rất khác bản đồ hiện đại. Không có kinh tuyến, vĩ tuyến; bờ biển được vẽ theo kiểu sơ đồ; núi sông là những ký hiệu tượng trưng. Bãi Cát Vàng hiện ra như một dải dài nằm song song với bờ. Người hiện đại nhìn vào có thể thấy "sai hình", nhưng đó là quy ước vẽ của thời đại, không làm giảm giá trị ghi nhận.

Giá trị của bản đồ này nằm ở chỗ nó cho thấy người Việt đã biết, đặt tên và đưa vùng đảo vào bản đồ đất nước mình từ rất sớm. Khi đặt cạnh Phủ biên tạp lục và Đại Nam thực lục, nó là điểm khởi đầu của một chuỗi tư liệu kéo dài.

Một lưu ý khi trình bày: các nguồn ghi niên đại bộ sách hơi khác nhau, nên an toàn nhất là nói "thế kỷ 17".

Đại Nam nhất thống toàn đồ: bản đồ cả nước thời Minh Mạng

Đại Nam nhất thống toàn đồ là bản đồ toàn quốc được vẽ dưới thời vua Minh Mạng, thường được xác định vào khoảng năm 1838. Bản đồ thể hiện lãnh thổ từ bắc tới nam, kèm các đảo ven bờ và hai khu vực ngoài khơi được ghi là Hoàng Sa và Vạn Lý Trường Sa.

Điều được giới nghiên cứu chú ý là bản đồ này đã tách riêng hai khu vực, thay vì gộp chung thành một dải cát như các bản đồ sớm hơn. Điều đó cho thấy hiểu biết về địa lý biển của nhà nước đã chi tiết hơn sau nhiều lần phái người ra đo vẽ dưới thời Gia Long và Minh Mạng.

Đây là bản đồ do nhà nước lập, nằm trong hệ thống tư liệu chính thức. Vì vậy nó có sức nặng hơn một bản đồ do cá nhân vẽ. Khi giới thiệu, bạn nên nhấn vào hai ý: bản đồ cả nước của triều đình, và hai quần đảo được thể hiện như một phần của cương vực Đại Nam.

Nếu có dịp xem bản phục chế ở các cuộc trưng bày, nên chú ý vị trí tương đối của hai quần đảo so với bờ biển miền Trung, và so sánh với bản đồ ngày nay để thấy độ chính xác tăng dần như thế nào theo thời gian.

Năm bước đọc một bản đồ cổ

Bạn có thể áp dụng các bước này với bất kỳ bản đồ cổ nào gặp ở nơi trưng bày, trong sách hay trên báo chính thống.

  1. Xác định ai lập bản đồ và khi nào: nhà nước, cá nhân trong nước hay người nước ngoài.
  2. Tìm hướng: nhiều bản đồ cổ không đặt hướng bắc lên trên, cần dựa vào bờ biển và các địa danh quen thuộc để xoay cho đúng.
  3. Tìm vùng ngoài khơi miền Trung và đọc chú thích, nhờ bản dịch nếu là chữ Hán, chữ Nôm hay tiếng La-tinh.
  4. Đừng đo khoảng cách bằng thước; bản đồ cổ không giữ đúng tỉ lệ, chỉ nên xem vị trí tương đối.
  5. Đặt bản đồ cạnh tư liệu văn bản cùng thời để hiểu bản đồ đang minh hoạ cho hoạt động nào.

Bước cuối cùng là quan trọng nhất. Một bản đồ đứng một mình chỉ cho biết người vẽ hình dung lãnh thổ ra sao; khi đi cùng văn bản hành chính, nó trở thành một phần của bằng chứng về việc quản lý.

Ví dụ, cô Lan dạy Địa lý ở một trường tại Cần Thơ cho học sinh lớp 8 thực hành năm bước này với ảnh Đại Nam nhất thống toàn đồ in khổ lớn. Phần lớn các em lúng túng ở bước hai vì quen nhìn bản đồ có hướng bắc phía trên. Khi cô gợi ý tìm dải bờ biển hình chữ S và vịnh Bắc Bộ trước, các em xoay được bản đồ trong vài phút và tự tìm ra hai khu vực ngoài khơi. Bài học rút ra rất đơn giản: với bản đồ cổ, hãy tìm điểm quen thuộc trước rồi mới tìm điểm cần đọc.

Bản đồ cổ có giá trị pháp lý đến đâu

Bản đồ thường là chứng cứ bổ trợ. Theo thực tiễn giải quyết tranh chấp lãnh thổ trên thế giới, bản đồ đứng riêng thường không đủ để xác lập chủ quyền. Nó có sức nặng hơn khi do nhà nước phát hành hoặc gắn với một văn bản chính thức.

Bản đồ nhà nước nặng hơn bản đồ cá nhân. Đại Nam nhất thống toàn đồ do triều đình lập nên có giá trị cao hơn những bản vẽ cá nhân. Toản tập Thiên Nam tứ chí lộ đồ thư cho thấy nhận thức sớm của người Việt.

Bản đồ nước ngoài có giá trị xác nhận. Khi người nước ngoài vẽ quần đảo như một phần lãnh thổ của Việt Nam thời đó, bản đồ trở thành lời xác nhận từ bên ngoài, củng cố cho các tư liệu trong nước.

Tính nhất quán quan trọng hơn một tấm. Sức mạnh nằm ở việc nhiều bản đồ, nhiều thời kỳ, nhiều người lập đều thể hiện giống nhau. Vì vậy khi trình bày, hãy nói về một chuỗi bản đồ thay vì dồn hết vào một tấm.

Những chỗ hay sai khi dùng bản đồ cổ

Bản đồ cổ là hình ảnh đẹp, dễ đưa vào bài thuyết trình, báo tường hay bài đăng, nên cũng là nơi dễ mắc lỗi nhất. Các lỗi dưới đây gặp nhiều ở cả người lớn lẫn học sinh:

  • Gán bản đồ cho sai người lập. Ví dụ gọi An Nam đại quốc họa đồ là bản đồ của triều Nguyễn, trong khi đó là bản đồ do giám mục Taberd lập và in kèm từ điển của ông.
  • Nói bản đồ "chính xác tuyệt đối". Bản đồ cổ không chính xác theo chuẩn hôm nay, và không cần phải chính xác như vậy mới có giá trị. Khen quá lời chỉ làm người nghe nghi ngờ.
  • Dùng ảnh bản đồ bị cắt mất phần chú thích. Phần chú thích thường là chỗ quan trọng nhất; ảnh thiếu chú thích gần như không còn giá trị minh hoạ.
  • Đặt bản đồ cổ cạnh bản đồ hiện đại mà không nói rõ. Người xem dễ tưởng hai tấm cùng thời. Luôn ghi năm dưới mỗi tấm.
  • Tô màu, chỉnh sửa ảnh bản đồ cổ cho "đẹp". Chỉnh sửa làm mất tính tư liệu; nếu cần làm rõ, hãy khoanh vùng bằng chú thích bên ngoài ảnh.

Một bài thuyết trình chỉ cần hai hoặc ba bản đồ được giới thiệu đúng tên, đúng năm, đúng người lập là đủ thuyết phục. Thêm nhiều tấm không rõ nguồn chỉ làm loãng phần chính.

Bản đồ cổ trong tay người dân và các nhà sưu tầm

Trong những năm gần đây, nhiều bản đồ, tập bản đồ cổ do người nước ngoài lập đã được các nhà sưu tầm trong và ngoài nước hiến tặng cho cơ quan nhà nước Việt Nam. Những hiện vật này được tiếp nhận qua thủ tục chính thức, được giới chuyên môn thẩm định rồi mới đưa vào trưng bày hay công bố.

Anh Phúc ở Hải Phòng có người ông để lại một tập bản đồ in bằng tiếng Pháp. Anh muốn biết nó có giá trị gì. Cách làm đúng là chụp ảnh từng trang ở nơi đủ sáng, không gỡ khỏi bìa, rồi liên hệ bảo tàng tỉnh hoặc trung tâm lưu trữ để được hướng dẫn thẩm định. Anh không nên tự đăng ảnh lên mạng với lời giới thiệu "bản đồ quý hiếm" trước khi có ý kiến chuyên môn.

Trong lúc chờ, bản đồ giấy cũ cần được để nơi khô, tránh ánh nắng trực tiếp, không cuộn chặt, không ép plastic và không dán băng keo lên chỗ rách. Những thao tác tưởng là "giữ cho kỹ" như ép plastic lại làm hư giấy nhanh hơn và khó phục hồi về sau.

Câu hỏi thường gặp

Bản đồ cổ nào của Việt Nam ghi sớm nhất về Hoàng Sa?

Bản đồ xứ Quảng Nam trong Toản tập Thiên Nam tứ chí lộ đồ thư, soạn vào thế kỷ 17, thường được nêu là một trong những bản đồ sớm nhất, với chú thích chữ Nôm "Bãi Cát Vàng" ngoài khơi phủ Quảng Ngãi.

Vạn Lý Trường Sa trên bản đồ cổ là gì?

Vạn Lý Trường Sa là tên gọi xuất hiện trên bản đồ và thư tịch cổ, đáng chú ý là Đại Nam nhất thống toàn đồ thời Minh Mạng, nơi nó được vẽ tách riêng với Hoàng Sa. Nhiều nhà nghiên cứu cho rằng tên này chỉ khu vực Trường Sa.

Paracel seu Cát Vàng nghĩa là gì?

Đó là chú thích bằng tiếng La-tinh trên An Nam đại quốc họa đồ năm 1838 của giám mục Taberd, nghĩa là "Paracel hay Cát Vàng". Chú thích cho thấy người lập bản đồ hiểu Paracel chính là Cát Vàng của người Việt.

Bản đồ cổ có đủ để chứng minh chủ quyền không?

Bản đồ thường được coi là chứng cứ bổ trợ. Giá trị của nó tăng lên khi do nhà nước lập, khi gắn với văn bản hành chính, và khi nhiều bản đồ của nhiều thời kỳ cùng thể hiện nhất quán.

Nhà có bản đồ cổ thì nên làm gì?

Bảo quản nơi khô ráo, tránh nắng, không ép plastic, chụp ảnh lưu lại, rồi liên hệ bảo tàng tỉnh hoặc trung tâm lưu trữ để được hướng dẫn thẩm định. Không nên tự công bố trên mạng trước khi có ý kiến chuyên môn.

Vì sao bản đồ cổ trông méo so với ngày nay?

Vì thời đó chưa có kỹ thuật đo đạc hiện đại, nhiều bản đồ vẽ theo lối sơ đồ, không giữ tỉ lệ, có khi không đặt hướng bắc lên trên. Nên đọc vị trí tương đối và chú thích, không đo khoảng cách.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138